Qloballaşma,Ümumdünya Ticarət Təşkilatı və demokratiyanın sonu

Qloballaşma,Ümumdünya Ticarət Təşkilatı və demokratiyanın sonu

Maykl Parenti “Seçilmişlər üçün demokratiya” ( bir hissə)


Dünya biznes elitasının və onlara müxtəlif dövlətlərdə sədaqətlə xidmət göstərənlərin bu yaxınlarda keçirdikləri tədbirlərdə “Azad ticarət haqqında” Şimali Amerika razılaşması (NAFTA) və 1993-cü ildə Uruqvayda qəbul olunmuş Tariflər və ticarətlə bağlı əsas razılaşma (GATT) diqqəti cəlb edir. İctimaiyyətə bildirdilər ki, NAFTA və GATT hamını təngə gətirmiş tənzimləyici qanunvericiliyin ləğvinə çalışır. O,milli iqtisadiyyatı qlobal ticarət sistemi ilə birləşdirməyə,daha çox iş yerlərinin açılmasına və çiçəklənməyə nail olmaq istəyir.

Transmilli korporasiyalarin məqsədi həqiqi transmilli korporasiyaya çevrilmək,təşkilata üzv olan dövlətlərdə hakimiyyətə nəzarət etməkdir. Təşkilata üzv olan müstəqil dövlətlərin onların maraqlarına xidmət etməsi başlıca şərtdir. Aşağıda göstərilən “Colgate Palmolive Company” şirkətinin maliyyə məsələləri üzrə vitse-prezidentinin dediyi sözləri hər bir transmilli şirkətin nümayəndəsi də deyə bilər: “ABŞ bizim (bizim korporasuyaların) resurslar üzərində şərtsiz nəzarət hüququna sahib deyil. Bu ölkəni digərlərindən xüsusi şəkildə ayırmaq üçün heç bir əsas yoxdur”.

NAFTA və GATT kimi təşkilatların fəaliyyəti bu fikrin daha da aydınlaşmasına imkan verir.Böyük transmilli şirkətlər bu sazişlərə üzv olan dövlətlərin müstəqilliyinin üstünü qara bulud kimi almışdır. GATT razılaşması Ümumdünya Ticarət Təşkilatının yaranmasının əsasını qoymuşdur. Bu beynəlxalq təşkilatda 120-dən çox ölkə təmsil olunur. ÜTT-nin transmilli şirkətlərinini bazar və investisiya maraqlarına cavab verməyən istənilən qanunu istənilən ölkədə ləğv etmək hüququ vardır. ÜTT iqtisadi məsələlərlə bağlı ekspert qrupu yaradır. Bu qrupun tərkibində olan “üç ticarət eksperti” özünü hakim kimi aparır. ÜTT özünü xalq hakimiyyətndən üstün bilərək, xalqları uzaqdan idarə etməklə beynəlxalq maliyyə kapitalına mükəmməl şərait yaradır. Bu proses “qloballaşma” adlanır. O,hər kəs üçün sərfəli,inkişafın təbii, qaçılmaz variantı kimi təqdim olunur.

Heç kim tyərəfindən seçilməyən, korporasiya dünyasından olan bu qrupun üzvləri gizli şəkildə görüşürlər. Onlar ekspert qərarının əsas hissəsi sayılan səhm paketinə sahibdirlər. Onların fəaliyyətini yeganə məhdudlaşdıran qayda maraqların toqquşmasına yol verməməkdir.Bu qrupun əsas vəzifəsi transmilli şirkətlərə ağlına gələni etməyə imkan verən şərait yaratmaqdır. Amma bu şəraitin ölkə rəhbərliyi tərəfindən nizama salınmasına və məhdudlaşdırılmasına imkan verməmək lazımdır. GATT –ın 50 səhifəlik qanunlarında özəl biznesə qarşı heç bir qadağa və ya məhdudiyyət yoxdur. Bütün qanunlar bu təşkilatın iştirakçısı olan dövlətlərə qarşı yönəlib. Sənədi imzalayan dövlət gömrük vergisini azaltmalı,kənd təsərrüfatına maddi yardımı dayandırmalı,xarici şirkətlərə milli şirkətlər yanaşmalı, şirkətlərin patentlərini qorumalı və ÜTT –nin bürokratik elitasının qərarlarına tabe olmalıdır. Hər hansı bir dövlət qanunları dəyişən kimi, həmin ölkəyə ticarət və beynəlxalq sanksiya tətbiq edilir.

Ali qlobal münsif kimi özünü aparan ÜTT “azad ticarətə əngəl” hesab etdiyi qanunlara qarşı qərar qəbul edir. Təşkilat Yaponiyanı idxal etdiyi qida məhsullarında pestisidlərin yüksək olduğunu qəbul etməyə məcbur etdi. Qvatemalanı uşaq yeməkləri ilə bağlı səhv reklamın yayımlanmasının qarşısını almağa qoymadı. O, bəzi ölkələrdə asbestdən istifadəyə qadağanın,yanacağa qənaət tələb edən standartların aradan qaldırılmasına nail oldu. ÜTT dəniz florası və faunasının qorunması ilə bağlı və nəsli kəsilməkdə olan bioloji tərkibli məhsulların satışını qadağan edən qanunları da ləğv etdirdi. Avropa Birliyi hormonlarla şişirdilmiş mal ətinin ABŞ-dan idxalına qadağa qoydu. Bunu bütün Avropa xalqları dəstəklədi, amma ÜTT-nin ekspertləri bunun ticarətə qarşı qanunsuzluq olduğunu bildirdilər. Mal əti ilə əlaqədar qərar digər sağlamlıq normalarının qorunmasına təhlükə yaratdı. ÜTT benzinə bəzi əlavələrin edilməsinə qadağa qoyan ABŞ-da “Təmiz hava haqqında” qanunu ləğv etdi. Səbəb kimi bu qanunun ABŞ-a digər ölkələrin neftemaledici müəssisələrindən benzin idxalına maneçiliyi göstərildi. ÜTT həm də nəsli tükənməkdə olan quşların və məməlilərin qorunmasına dair qanunun ləğvinə də nail oldu. Bu qanun krevet idxalını qadağan edirdi. Çünki, onların ovlanması zamanı dəniz tısbağaları məhv edilirdi.

“Azad” ticarət - ədalətli ticarət demək deyil. O, güclü dövlətlər üçün sərfəlidir. Bütün bunlar zəif dövlətlərin və bizim əldə edə biləcəyimiz demokratik bərabərliyi əlimizdən almağa hesablanıb. Qloballaşma XX əsrdəki islahatlara yenidən qayıtmaq deməkdir. Yəni zərərli məhsulları boykot, uşaq əməyini qadağan etmək olmaz. Bununla bərabər, yaşamaq üçün zəruri olan minimum vəsaitə, digər sosial ödəmələrə, dövlət xidmətinə, əməyin və sağlamlığın mühafizəsinə zəmanət məsələləri aradan götürülür.

GATT transmilli şirkətlərin yerli fərdiyyətçiləri, kənd təsərrüfatı icmaları üzərində monopoliyasına şərait yaradır. Demək, özəl müəssisələr arasında sağlam rəqabət olmayacaq, əməyin mühafizəsinə və sağlamlığın qorunmasına korporasiyalar heç bir xərc çəkməyəcəklər. Beləliklə, kapitalist kənd təsərrüfatı korporasiyaları yerli şuranın şəxsi iqtisadiyyatına daxil olub onun sərvətlərini idarə edə bilər. Ralf Nader (Hindistan) “Meliya” adlı kənd təsərrüfatı bitkisini misal göstərir. Bu ağac uzun illərdən bəri Hindistanda yetişdirilib. Tərkibində təbii müalicəvi əhəmiyyətli maddələr var. Son zamanlar isə bu bitkiyə müxtəlif xarici əczaçı şirkətlərin gözü düşüb. Dərhal bu şirkətlər bitki üzərində özlərinin mülkiyyət hüquqlarını qeydiyyatdan keçirdilər. Bu da hindli fermerlər tərəfindən böyük etiraza səbə oldu. ÜTT-nin qaydaları ilə fəaliyyət göstərən əczaçı şirkətlər Hindistanda meliya ağaclarının paylama sisteminə nəzarət etmək hüququ qazandılar. ÜTT-nin Hindistanda bu qərarı həyata keçirməsi çətinliklə baş tutsa da, on minlərlə müstəqil fermer indi böyük əczaçı şirkətlərin qaydaları ilə işləməyə məcburdur.

Analoji olaraq, yüz illərdən bəri hind kəndliləri tərəfindən becərilən basmati düyü növünün patentinə sahib olmaq haqqını ÜTT “RiceTec” adlı Amerika şirkətinə verdi. Təşkilat, eyni zamanda, xüsusi karri istehsalının icazəsini yapon şirkətinə verdi. Faktlar “azad ticarət” şirkətlərinin inhisarçı mahiyyətini göstərir.

GATT və NAFTA kimi beynəlxalq razılaşmalar korporasiyaların yerli bazarları zəbt etməsini, oradan kiçik firma və müəssisələrin sıxışdırılmasını sürətləndirdi. NAFTA razılaşmasının tətbiqindən sonra ABŞ-da yüksək maaşlı iş yerləri əğv edildi. Çünki Amerika firmları öz müəssisələrini bağlayaraq, daha ucuz bazar olan Meksikaya köçürmüşdülər. Bu zaman onlarca kiçik Meksika firmaları,şirkətləri sıxışdırıldı. Meksika ucuz və keyfiyyətli taxıl,süd məhsulları aqrosənayesinin böyük şirkətləri ilə doludur. Bütün bunlar kiçik Meksika fermerlərinin,ticarətçilərinin iflasına və kəndlilərin torpaqlarından məhrum edilməsinə gətirib çıxardı. Meksikada Amerika şirkətləri aşağı maaşlı,sağlamlıq üçün zərərli,təhlükəli iş yerləri təklif etdilər.

Qloballaşma –dünya iqtisadiyyatının taleyini bank sahiblərinin və transmilli şirkətlərin ümidinə buraxmaq məqsədi güdərək, imperializmin məntiqi davamı olub,imperiyanın respublika,beynəlxalq kapitalın demokratiya üzərində qələbəsidir. O indiki durumda ətraf mühitin mühafizəsinin,ictimai xidmətlərin,əmək standartları, istehlakçı hüquqlarının qoryunması haqqında qanunların mahiyyətini zəiflədir.

Başqa kollektivləşdirmə

Kəndlilər özləri kollektiv təsərrüfatın üstünlüklərinə əmin oldular və daha effektiv kooperativlər xeyrinə dərk edilmiş seçim etdilər.

Burjuaziya təbliğatından onilliklər sonra kənd kollektivləşdirməsi çoxlarında aclıq, terror, kəndli üsyanları, qida məhsullarının daimi defisiti, qeyri-effek təsərrüfat fəaliyyəti ilə əlaqələnir. Şübhəsiz, SSRİ-də kollektivləşdirmənin pis təcrübəsi bizim opponentlərimizə zəngin faktiki material verdi. Amma yaxınlaşan müharibə astanasında kollektivləşdirmənin sürətlə aparıldığı geridə qalmış ölkənin təcrübəsini nümunə hesab etmək olarmı?

Bəs kollektivləşdirmə Şərqi Avropanın daha inkişaf etmiş ölkələrində necə gedirdi? Niyə ADR-də aclıq və Macarıstanda kəndli qiyamları haqqında heç nə danışılmır? Axı orada da kənd təsərrüfatı kollektivləşdirilmişdi. KİV bu vasvası mövzunun üzərindən keçməyə üstünlük verir, və buna görə bizə bu boşluğu doldurmalı olacıq.

"Torpaq onu becərənə məxsusdur"

1945-ci ildə Macarıstanda latifundiyaçılara aid torpaqların kiçik kəndli təsərrüfatları arasında bölüşdürülməsinə əsaslanan aqrar islahat keçirilmişdi. Kollektivləşdirmə üç il sonra, 1948-ci ildə başlandı.

Macarıstanda torpağın ictimailəşdirilməsi sovet nümunəsi üzrə aparılırdı. SSRİ-də olduğu kimi kəndlilərə üç birləşmə forması təklif edilmişdi:

1. Kənd təsərrüfatı yoldaşlıqları, hansıların ki, üzvləri sahə işlərlərinin yalnız ayrı-ayrı növlərini birgə yerinə yetirirdilər – şumlamanı, səpini, torpağın gübrələnməsini. Torpaq üzərində xüsusi mülkiyyət, işçi mal-qara və əmək alətləri saxlanırdı. Ümumi xərcləri ödəmək üçün lazımı məbləğin çıxılmasından sonra kəndlilər məhsulu kooperativlərə fərdi olaraq götürürdülər və vergi ödəyirdilər.

2.Torpaq və bütün istehsal alətləri üzərində xüsusi mülkiyyəti saxlanılmaqla, üzvləri bütün kənd təsərrüfatı işlərini birgə aparan kooperativlər. İş həcmi və hər bir təsərrüfat üzvünün maaşı kənli kooperativə qoşularkən malik olduğu torpaq sahəsinin ölçüsünə uyğun idi.

3. Üzvlərinin bütün əsas istehsal vasitələri ictimailəşdirilmiş Kənd təsərrüfatı kooperativləri. Kooperativ üzvləri bütün tip işləri birgə yerinə yetirirdilər və torpaqdan müştərək istifadə edirdilər, amma torpaq sahəsinə daxil edilmiş xüsusi mülkiyyət rəsmi olaraq saxlanırdı. SSRİ-də olduğu kimi, belə kooperativin təxminən 80% gəliri əmək günləri üzrə bölünürdü. Yerdə qalmış pay torpaq rentası formasında sahibkar tərəfindən kooperativə təqdim edilmiş torpağın miqdarına əsasən bölüşdürülürdü.


Kəndlilərə verilmiş texnikaya nəzarəti MTT (Madii-Texniki Təchizat) mütəxəssislər həyata keçirirdilər. Kadrların hazırlanması üçün 1949-cu ilin yayında 250 dinləyicidən və istehsal kooperativləri rəhbərləri üçün xüsusi kurslardan ibarət kənd təsərrüfatı akademiyası yaradılmışdı. Macar Xalq Respublikasının öz analoji sovet təsərrüfatı-dövlət təsərrüfatları da var idi.

1949-cu ilin sonuna Macarıstanda üç tipdə 5110 kooperativi yaradılmışdı. Birinci il ərzində çörək bitkiləri məhsulu üzrə kollektivləşdirmələr 1948-ci ilin göstəricilərindən 9,2% yüksək oldu, dövlət təsərrüfatlarının və MTT-nin traktor parkl 4468 maşında artdı. Suvarılan torpaq sahəsi 19,7% genişləndi.

Uğurdur? Təəssüf ki, hələ yox. Bu mərhələdə, Macarıstan 1930-cu illərdə sovet hökumətinin aqrar siyasətdə etdiyi səhvlərin təkrarına yaxın idi. Kənddə partiya kursunun kəskinləşməsi səbəbləri oxşar idi – çətin beynəlxalq vəziyyət. Koreya müharibəsi və Qərbin təcavüzkar hərəkəti nəticəsində "Dəmir pərdə" qurulması macar hökumətini ölkənin gücləndirilmiş sənayeləşdirilməsinə başlamağa məcbur etdi. Sovet İttifaqında olduğu kimi, modernizasiya üzrə xərcləri kəndli ödəməli idi. Matyaşa Rakoşi hökuməti kişiləri kooperativlərə qovaraq kəndlilərə təzyiq göstərirdi. 1952-ci ilə kənd təsərrüfatı yerlərinin dörddə biri və kəndli ailələrinin beşdən biri (sovet ölçüləri ilə çox deyil) çox yox çox) rəsmən istehsal kooperativlərinə daxil idi. Kooperatorlar məcburi şəkildə dövləti ucuz qiymətlər üzrə ərzaqla təchiz etməli idilər, bu da təbii ki, kəndlilərin narazılığını artırırdı. Kəndlilər yeni sahələri becərməkdən imtina etməyə başladılar. 1953-cü il yazına Macarıstanda 10%-dən çox becərilməyən əkin sahəsi qaldı.


Stalinin ölümündən və Avropada gərginliyin azalmasının başlanmasından sonra macar hakimiyyəti "səhvlərin üzərində düzəliş işini" həyata keçirə bildi. Təxminən 2000 məcburi yaradılmış və ya "kağız" kooperativlər buraxıldı. Həmçinin kənd təsərrüfatı məhsullarının alış qiymətləri artırıldı, bu da kənddə partiyanın nüfuzunun artmasına imkan yaratdı, amma şəhərlərdə narazılıq doğurdu.


Kollektivləşdirmənin ikinci mərhələsi



1956-cı il qiyamı Macar Xalq Respublikasının aqrar islahatı üçün əhəmiyyətli test oldu. Ölkə əhalisinin 50%-dən çoxunun yaşadığı Macar kəndi, qiyam edən şəhərləri dəstəkləmədi. Sovet əsgərləri qeyd edirdilər ki, Budapeştə gedən yol boyunca kəndlilər şərab və meyvə təklif edərək "işğalçıları" olduqca gülər üzlə qarşılayırdılar.

Yanoş Kadarnın yeni hökuməti kəndlilərin mövqeyindən lazımi nəticələr çıxartdı. Əgər Polşada 1956-cı il qarşıdurmaları kollektivləşdirmənin və xırda xüsusi mülkiyyətçilik təsərrüfatlarının konservasiyasının dayandırılmasına gətirib çıxardısa, Macarıstanda kənddə islahatlar siyasətini davam etdirməyə qərar verildi.

1959-60-cı illərdə, macar kənd təsərrüfatı kooperativlərinin üzvlərinin sayı 380 min insan artdı. 1960-cı ilə ölkənin 56% əkin sahəsi kollektiv təsərrüfatlara aid idi, hər kooperativin əkin sahəsinin orta ölçüsü isə 1958-ci ildə 438 hold-dan 1960-cı ildə 1463 hold-a qədər artdı. (Hold – macar ölşü vahidi, təqribən 0,5 hektar)


Tənqidçilər deyə bilərlər ki, 50-ci illərin əvvəllərində olduğu kimi kəndliləri "moskal" tapançası altında və onların "cuhud" qulluqçuları kooperativlərə qovurdular. Bu həqiqətə uyğun deyil. Sadəcə 1960-cı ildə kooperativlərdə taxıl bitkilərinin məhsuldarlığı fərdi kəndli təsərrüfatlarındakından 20-30% yuxarı idi, cərgəarası şumlanan bitkilərdən isə 10- 15%.

Dövlət təsərrüfatlarında (1960-cı ildə onların sayı 333-ə çatmışdı) məhsuldarlıq daha yuxarı idi. Orada kənd təsərrüfatı üzrə 40 min ən yaxşı mütəxəssis çalışırd, hansıların ki, təcrübəsi daha sonra kooperativlərə ötürülürdü. Birinci dərəcəli texniki avadanlıqla təchizat sayəsində, dövlət təsərrüfatlarında maşınlar başqa təsərrüfat tiplərindən 3-4 dəfə daha çox iş yerinə yetirirdi.

Yaranmış vəziyyətdə özəl sektor sosialist kənd təsərrüfatıyla rəqabətdə uduzurdu.


1961-ci ildə Macarıstanda kənd təsərrüfatının kollektivləşdirilməsi başa çatdı. İstehsalat kooperativlərinə daha 340 min kəndli daxil oldu. Kooperativlər ölkədə bütün əkin sahəsinin 76% -nə malik idi. Y. Çekrıjov yazdığı kimi: "kooperativləşdirilmənin üçüncü mərhələsində istehsal kooperativlərinə daxil olmaq və ya olmamaq haqda məsələ bir qayda olaraq artıq müzakirə edilmirdi. Söhbət əsasən kooperativlərdə iş və əmək haqqı şərtləri,rəhbərlik edən orqanların və hər şeydən əvvəl idarə sədrləriin seçilməsi, torpağın icarə haqqı, kənd təsərrüfatı inventarının, mal-qaranın və başqa əmlakın ictimailəşdirilməsinin nizamlanması və miqyası, pensiya təminatı, ailə üzvlərinin işə düzəltməsi və s. haqqında gedirdi."

Kənd təsərrüfatının sənayeləşdirilməsi nəticəsində, 60- 90-cı illərdə Macarıstanın aqrar sektorunun artım sürəti dünya üzrə ən yüksək yerlərdən birini tuturdu. Ölkənin kənd təsərrüfatı məhsulunun həcmi ikiqat artmışdı, Macarıstan kənd təsərrüfatı xammalının və qida məhsullarının böyük eksportçusu olmuşdu. Torpaqların şumlanmasına görə o Avropada təkcə Danimarkadan geridə qalırdı. Macarıstan quşu, konservləri, meyvələri SSRİ-də də məşhur idi.


SSRİ-də olduğu kimi, macar kəndliləri də kənddən şəhərə köçürdülər, amma buna səbəblə ağır həyat şəraiti deyildi, kənd təsərrüfatının artan mexanikləşdirilməsi idi. Torpağın təmizlənməsi, becərilməsi və əkinə qulluq tamamilə mexanikləşdirilmişdi, məhsul yığımının 93%-i maşınla həyata keçirilirdi. Bu digər sahələrdə iş üçün yarım milyondan çox insan azad etməyə icazə verdi.

Kədərli final

Bazar islahatları Avropanın yarısını yedizdirən Macarıstanın çiçəklənən kənd təsərrüfatına son qoydu. Kooperativ və dövlət torpaqlarının bir hissəsi keçmiş latifundiyaçıların varislərini əllərinə keçdi. Böyük təsərrüfatlar parçalandı. Bu gün macar təsərrüfatlarının cəmi 2,4 %-i 10 ha-dan çox sahəyə malikdir. Macarıstan idxal olunan kənd təsərrüfatı məhsulları üçün öz bazarını açmalı idi, hansı ki, öz növbəsində rüsumlarla və dotasiyalarla qorunmuşdu. Kənd təsərrüfatı məhsullarının satışına qoyulmuş qiymətləri aşağı düşdü, idxal olunan texnika isə kəndlilər üçün əlçatmaz oldu. 1992-ci ildə Macarıstanın kənd təsərrüfatı istehsalı 15-20% aşağı düşdü. Taxıl bitkilərinin məhsuldarlığı 30% azaldı. Yem çatışmazlığından mal-qaranın ümumi miqdarı iki dəfə azaldı. Macarıstan respublikası tədricən ət ixracatçısından onun idxalatçısına çevrildi.

Beynəlxalq FAO agentliyinin məlumatlarına əsasən, 1992-2004-cü illər ərzində Macarıstanda kənd təsərrüfatı üzrə adambaşına istehsal edilən gəlir, 1980-1991-ci il dövründə olduğundan 1,2 dəfə az idi. Yaxın vaxtlara qədər 20 % ÜDM verən kəndtəsərrüfatı istehsalı, indi maksimum 5% verir.


Epiloq

Yekunda qeyd edək ki, Macarıstandakı kollektivləşdirmə ilə SSRİ-də olan kollektivləşdirmə arasında fərqlər güman edildiyindən daha azdır. Hər iki halda kəndlilərə üç kooperativ tipi arasında seçim etmək təklif edilmişdi; dövlət fermaları (sovet təsərrüfatı-dövlət təsərrüfatları) öz təcrübələrini kollektiv təsərrüfatlarla bölüşməli olan nümunəvi təsərrüfat idi; kadrların hazırlanması və kəndlilərin texnikayla təminatı məqsədilə mərkəzləşdirilmiş sistem yaradılmışdı.

Əsas fərq onda idi ki, əgər SSRİ-də kollektivləşdirilmə beşillik müddətində başa çatmışdısa, Macarıstanda kənd təsərrüfatının ictimailəşdirilməsi üçün on ildən çox zaman lazım oldu. 1953-cü ildə, sürətləndirilmiş sənayeləşdirmədən imtinadan sonra, dövlət kəndlərin üzərinə qoyulmuş vergi yükünü yüngülləşdirə və kənd məhsulunun alış qiymətini yüksəldə bildi. Tədricən, illər keçdikcə, kəndlilər özləri kollektiv təsərrüfatın üstünlüklərinə əmin ola və daha effektiv kooperativlər xeyrinə dərk edilmiş seçim edə bildilər.

Artyom Kirpiçenok

Другая коллективизация

Крестьяне сами убедились в преимуществах коллективного хозяйства и сделали осознанный выбор в пользу более эффективных кооперативов

После десятилетий буржуазной пропаганды коллективизация деревни ассоциируется у многих с голодом, террором, крестьянскими восстаниями, перманентным дефицитом продуктов питания, неэффективным ведением хозяйства. Бесспорно, печальный опыт коллективизации в СССР снабдил наших оппонентов богатым фактическим материалом. Однако можно ли считать показательным опыт отсталой страны, где коллективизация проводилась ускоренными темпами в преддверии грядущей войны?

А как шла коллективизация в более развитых странах Восточной Европы? Почему ничего не слышно о голоде в ГДР и крестьянских бунтах в Венгрии? Ведь и там сельское хозяйство было коллективизировано. СМИ предпочитают обходить эту щекотливую тему, и поэтому нам придется восполнить данный пробел.

«Земля принадлежит тем, кто ее обрабатывает»

В 1945 году в Венгрии была проведена аграрная реформа, согласно которой земли латифундистов были разделены между мелкими крестьянскими хозяйствами. Коллективизация началась спустя три года, в 1948 году.

Обобществление земли проводилось в Венгрии по советскому образцу. Как и в СССР, крестьянам было предложено три формы объединения:

1.Сельскохозяйственные товарищества, члены которых совместно выполняли только отдельные виды полевых работ – пахоту, сев, удобрение почвы. Частная собственность на землю, рабочий скот и орудия труда сохранялась. После вычета сумм для покрытия общих расходов кооперативам крестьяне индивидуально убирали урожай и выплачивали налоги.

2. Кооперативы, члены которых совместно вели все сельскохозяйственные работы, при сохранении частной собственности на землю и все орудия производства. Объем работ и зарплата каждого члена хозяйства была соразмерна площади земельного участка, которым владел крестьянин при вступлении в кооператив.

3. Сельскохозяйственные кооперативы, в которых были обобществлены все основные средства производства его членов. Кооператоры сообща выполняли все типы работ и вместе пользовались землей, но частная собственность на внесенный участок земли формально сохранялась. Как и в СССР, около 80% дохода такого кооператива распределялась по трудодням. Оставшаяся доля делилась в форме земельной ренты, согласно количеству земли, предоставленной кооперативу владельцем.

Контроль за предоставляемой крестьянам техникой осуществляли специалисты на МТС. Для подготовки кадров летом 1949 года была создана сельскохозяйственная академия с 250 слушателями и специальные курсы для руководителей производственных кооперативов. В ВНР был и свой аналог совхозов – госхозы.

К концу 1949 года в Венгрии было создано 5110 кооперативов трех типов. За время первого года коллективизации урожай хлебных культур оказался на 9,2% выше показателей 1948 года, тракторные парки госхозов и МТС увеличились на 4468 машин. На 19,7% выросла площадь орошаемых земель.

Успех? К сожалению, еще нет. На этом этапе, Венгрия была близка к повторению ошибок в аграрной политике совершенных советским правительством в 1930-е годы. Схожи были и причины ужесточения курса партии на селе – непростая международная обстановка. Корейская война и агрессивные действия Запада по возведению «Железного занавеса» заставили венгерское правительство приступить к форсированной индустриализации страны. Как и в Советском Союзе, расходы по модернизации должен был оплатить крестьянин. Правительство Матьяша Ракоши давило на крестьян, загоняя мужиков в кооперативы. К 1952 году около четверти сельскохозяйственных угодий и пятая часть крестьянских семей (по советским меркам не слишком много) официально числились в производственных кооперативах. Кооператоры должны были осуществлять обязательные поставки продовольствия государству, по заниженным ценам, что естественно вело к недовольству селян. Крестьяне стали отказываться засевать новые площади. К весне 1953 года осталось незасеянными более 10% пахотных площадей Венгрии.

После смерти Сталина и начала разрядки в Европе венгерские власти смогли провести «работу над ошибками». Около 2000 принудительно созданных или «бумажных» кооперативов было распущено. Так же были увеличены закупочные цены на сельхозпродукцию, что способствовало росту авторитета партии в деревне, но вызвало недовольство в городах.

Второй этап коллективизации

Мятеж 1956 года стал важным тестом для аграрной реформы ВНР. Венгерская деревня, в которой на тот момент проживало более 50% населения страны, не поддержала бунтующие города. Советские солдаты отмечали, что по пути к Будапешту крестьяне принимали «оккупантов» весьма радушно, предлагая вино и фрукты.

Новое правительство Яноша Кадара извлекло из позиции селян надлежащие выводы. Если в Польше беспорядки 1956 года привели к прекращению коллективизации и консервации мелких частнособственнических хозяйств, то в Венгрии было принято решение продолжить политику реформ на селе.

В 1959-60 годах, число членов венгерских сельскохозяйственных кооперативов увеличилось на 380 тыс. человек. К 1960 году коллективным хозяйствам принадлежало 56% пахотных земель в стране, а средний размер пахотных земель каждого кооператива увеличился с 438 хольдов в 1958 году до 1463 хольдов в 1960 году.

Критики могут сказать, что как и в начале 50-х годов, крестьян гнали в кооперативы под дулом нагана «москали» и их «жидовские» прислужники. Это не соответствует действительности. Просто в 1960 году урожайность зерновых в кооперативах была выше, чем в крестьянских единоличных хозяйствах на 20 – 30%, а пропашных культур – на 10 – 15%.

Еще выше была урожайность в госхозах (в 1960 году их число достигло 333). Там работало 40 тысяч лучших специалистов по сельскому хозяйству, опыт которых затем передавался кооперативам. Благодаря первоклассной технической оснащенности, машины в госхозах выполняли в 3—4 раза больше работ, чем в хозяйствах других типов.

В создавшейся ситуации частный сектор проигрывал в конкурентной борьбе с социалистическим сельским хозяйством.

В 1961 году коллективизация сельского хозяйства в Венгрии была завершена. В производственные кооперативы вступили еще 340 тысяч крестьян. Кооперативы владели 76% всех пахотных земель в стране. Как писал Ю. Чекрыжов: «на третьем этапе кооперирования вопрос о том, вступать или не вступать в производственные кооперативы, как правило, уже не дискутировался. Речь шла в основном об условиях работы и оплаты труда в кооперативах, о выборах руководящих органов и прежде всего председателей правлений, о земельной ренте, порядке и масштабе обобществления сельскохозяйственного инвентаря, скота и другого имущества, о пенсионном обеспечении, трудоустройстве членов семей и т. д.»

В результате индустриализации сельского хозяйства, в 60-90-е годы темпы роста аграрного сектора Венгрии были одними из самых высоких в мире. Объем сельскохозяйственной продукции страны удвоился, Венгрия стала крупным экспортёром сельскохозяйственного сырья и пищевых продуктов. По степени распаханности земель она уступала в Европе только Дании. Венгерская птица, консервы, фрукты были хорошо известны и в СССР.

Как и в СССР, венгерские крестьяне переселялись из деревни в город, но причиной тому были не тяжелые условия жизни, а растущая механизация сельского хозяйства. Обработка почвы, сев и уход за посевами были полностью механизированы, а уборка урожая на 93% осуществлялась машинами. Это позволило высвободить для работы в других отраслях более полумиллиона человек.

Печальный финал

Рыночные реформы положили конец процветавшему сельскому хозяйству Венгрии кормившей половину Европы. Часть кооперативных и государственных земель ушли в руки потомков бывших латифундистов. Крупные хозяйства были раздроблены. Только 2,4 % венгерских хозяйств сегодня имеют площадь более 10 га. Венгрия должна была открыть свой рынок для импортной сельхозпродукции, которая в свою очередь была защищена пошлинами и дотациями. Закупочные цены на сельхозпродукты упали, а импортная техника стала для крестьян недоступной. В 1992 году сельскохозяйственное производство Венгрии упало на 15-20%. На 30% сократился сбор зерновых. Из-за недостатка кормов вдвое сократилось поголовье скота. Постепенно Венгерская республика превратилась из экспортера мяса в его импортера.

Согласно данным международного агентства FAO, доход производимый на душу населения в сельском хозяйстве Венгрии за период 1992–2004 был в 1,2 раза меньше, чем в период 1980–1991 гг. Сельхозпроизводство, которое недавно давало 20% ВВП, теперь дает не более 5%.

Эпилог

В заключение отметим, что различий между коллективизацией в Венгрии и коллективизацией в СССР гораздо меньше, чем принято полагать. В обоих случаях крестьянам было предложено выбирать между тремя типами кооперативов; государственные фермы (совхозы-госхозы) являлись образцовыми хозяйствами, которые должны были делится опытом с коллективными хозяйствами; была создана централизованная система подготовки кадров и обеспечения крестьян техникой.

Основное различие было в том, что если в СССР коллективизация была завершена за одну пятилетку, обобществление сельского хозяйства в Венгрии проходило более десяти лет. В 1953 году, после отказа от форсированной индустриализации, государство смогло облегчить налоговое бремя возложенное на село и повысить закупочные цены на продукцию деревни. Постепенно, на протяжении ряда лет, крестьяне сами смогли убедиться в преимуществах коллективного хозяйства и сделать осознанный выбор в пользу более эффективных кооперативов.

Артем Кирпиченок

Stalin bərabərlik haqda

Stalinin bərabərliyin marksist təyini haqda məsələni qaldırmasına bir sıra partiya nümayəndələrinin koxoz quruculuğu barəsində yanlış fikirləri vadar etdi. Yanlış fikirlərin məğzi bizim anarxist və yarıanarxist axmaqlarımızın adi solçuluğuna: “kommunizm burda və indi”, “hər şeyi almaq və bölmək” və s. gətirib çıxarırdı.

Ümumittifaq Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitənin işinə dair partiyanın XVII qurultayının məruzə hesabatından:

Növbəti, kənd təsərrüfatı arteli və kəndtəsərrüfatı kommunası haqda məsələni götürək. İndi hamı qəbul edir ki, artel indiki şəraitdə kolxoz hərəkatının yeganə düzgün formasıdır. Və bu da tamamilə aydındır: a) artel kolxozçuların şəxsi, məişət maraqlarını onların ictimai maraqları ilə düzgün əlaqələndirir, b) artel şəxsi,məişət maraqlarını ictimai maraqlara yaxşı uyğunlaşdırır, bununla da dünənki fərdi təsərrüfatçıların kollektivizm ruhunda tərbiyəsini asanlaşdırır.

Yalnız istehsal vasitələrinin ictimailəşdirildiyi arteldən fərqli olaraq, kommunada son zamanlara qədər təkcə istehsal vaitələri deyil, həm də kommuna üzvlərindən hər birinin məişət vasitələri ictimailəşdirilmişdir, yəni, kommuna üzvləri artel üzvlərindən fərqli olaraq ev quşlarına,xırda mal-qaraya,inəyə,buğdaya, həyətyanı sahəyə sahib deyillər. Bu o deməkdir ki, kommunalarda şəxsi,məişət maraqları xırda burjuaziyanın bərabərçilik maraqlarına uyğun olaraq ictimai maraqlar tərəfindən yatırılırdığı qədər nəzərə alınmırdı və ictimai maraqlarla uyğunlaşdırılırdı. Aydındır ki, bu vəziyyət kommunanın ən zəif tərəfi sayılır. Kommunaların daha çox genişlənməməsi və yalnız tək-tək və onlarla rast gəlinməsi də məhz bununla izah olunur. Elə bu səbəbdən də, kommunalar öz mövcudluğunu saxlamaq və dağılmamaq üçün, məişətin ictimailəşdirilməsindən imtina etməli olublar, əməkgünləri üzrə işləməyə başlayırlar, buğdanı evlərinə verirlər,ev quşlarına,xırda mal-qara,inək və s. sahiblənirlər, amma burdan belə çıxır ki, kommunlar faktiki olaraq artellərin vəziyyətinə keçiblər. Və burda pis heç nə yoxdur, çünki, bunu kütləvi kolxoz hərəkatının sağlam inkişafı maraqları tələb edir.

Əlbəttə, bu o demək deyil ki, kommuna ümüumiyyətlə lazım deyil, və o artıq kolxoz hərəkatının ali forması deyil. Xeyr, kommuna lazımdır və o, əlbəttə ki, kolxoz hərəkatının ali formasıdır, amma tam inkişaf etməmiş texnika və məhsul qıtlığı bazasında yaranmış və özü artelin vəziyyətinə düşən indiki kommuna yox, daha inkişaf etmiş texnika və bol məhsul bazasında yaranacaq gələcək kommuna. Bugünkü kəndtəsərrüfatı kommunası az inkişaf etmiş texnika və məhsul çatışmamazlığı bazasında yaranıb. Onun bərabərçiliyi tətbiq etməsi və öz üzvlərinin şəxsi,məişət maraqları ilə hesablaşmaması, bu səbədən də kolxozçuların şəxsi və ictimai maraqlarının yaxşı uyğunlaşdığı artelin vəziyyətinə düşməsi də məhz bununla izah olunur. Gələcək kommuna inkişaf etmiş və zəngin artel üzərində yaranacaq. Nə vaxt ki, sahələrdə və artel fermalarında bol buğda, mal-qara, quşlar, tərəvəz və digər məhsullar olacaq, artellərdə mexanikiləşdirilmiş çamaşırxanalar, müasir mətbəx-yeməkxanalar,çörək zavodları və s. olacaq, və nə vaxt ki, kolxozçu ona yemekxanada yemək yeməyin,çörək zavodundan çörək götürməyin və ictimai çamaşırxanadan təmizlənmiş paltar almağın bu işi özü görməkdən daha səmərəli olduğunu görəcək, o zaman da gələcək kəndtəsərrüfatı kommunası yaranacaq. Gələcək kommuna daha inkişaf etmiş texnika və daha inkişaf etmiş artel bazasında, bol məhsul bazasında yaranacaq. Bu nə vaxt olacaq? Əlbəttə, tezliklə deyil. Amma bu həyata keçəcək. Artelin inkişaf edərək gələcək kommunaya çevrilməsi prosesini süni şəkildə sürətləndirmək cinayət olardı. Bu bütün kartları qarışdırardı və bizim düşmənlərimizn işini asanlaşdırardı. Artelin inkişaf edərək kommunaya çevrilməsi prosesi tədricən, kolxozçuların belə inkişafın vacibliyinə inamı artdıqca, baş verməlidir.




Artel və kommuna barəsində məsələ nə yerdədir. Məsələ, görünür ki aydındır və demək olar ki, sadədir.

Eyni zamanda, partiyanın bir hissəsi arasında bu məsələ haqda olduqca dolaşıqlıq var. Hesab edirlər ki, arteli kolxoz hərəkatının əsas forması elan etməklə partiya sosializmdən uzaqlaşmışdır, kommunadan-kolxoz hərəkatının ali formasından aşağı formaya geri çəkilmişdir. Soruşumaq lazımdır, niyə? Çünki, sən demə, arteldə üzvlərin tələbatı və şəxsi məişət vəziyyəti arasında fərq saxlandığından orada bərabərlik yoxdur, kommunada isə onun üzvlərinin tələbatı və şəxsi məişət vəziyyəti bərabərləşdirildiyindən orada bərabərlik var. Amma, birincisi, bizdə tələbat və şəxsi həyat sahəsində bərabərləşdirilmə, bərabərçilik olan kommunalar artıq yoxdur. Təcrübə göstərdi ki, kommunalar bərabərçilikdən imtina etməsəydilər və işdə artelin vəziyyətinə keçməsəydilər yəqin ki, məhv olardılar. Deməli, artıq mövcud olmayan şeyə istinad etmək lazım deyil. İkincisi, istənilən leninçiyə məlumdur ki, əgər o həqiqi leninçidirsə, tələbat və şəxsi məişət sahəsində bərabərçilik hər hansı ibtidai asket təriqətinə yaraşan irticaçı xırda burjuaziya cəfəngiyyatıdır, marksizm əsasında təşkil edilmiş sosialist cəmiyyətinə yaraşan deyil, çünki, bütün insanların eyni tələbatı və zövqü olmasını, bütün insanların şəxsi həyatlarını bir obrazda yaşamaqlarını tələb etmək olmaz. Və nəhayət: məgər işçilər arasında həm tələbata, həm də şəxsi həyatlarına görə fərq yoxdur? Bu işçilərin kəndtəsərrüfatı kommunları üzvləri ilə müqayisədə sosializmdən uzaqlaşmaqğı deməkdir?

Görünür bu insanlar düşünürlər ki, sosializm cəmiyyət üzvlərinin tələbatının və şəxsi həyatının bərabərləşdirilməsini, tarazlığını tələb edir. Bu mülahizənin marksizmlə,leninizmlə heç bir əlaqəsinin olmadığını qeyd etməyə ehtiyac yoxdur. Marksizm bərabərlik adı altında şəxsi tələbat və məişət sahəsində bərabərliyi nəzərdə tutmur, siniflərin yox edilməsini,yəni a) kapitalistlərin devrilməsindən və mülkiyyətdən məhrum edilməsindən sonra bütün işçilərin istismardan bərabər azad edilməsini, b) istehsal vasitələri bütöv cəmiyyətin mülkiyyətinə verildikdən sonra hər kəs üçün istehsal vasitələrinə xüsusi mülkiyyətin bərabər ləğvini, v) hər kəsin öz bacarığına uyğun bərabər işləmək vəzifəsini və bütün işçilərin öz iş bacarıqlarına görə bərabər qiymətləndirilmək hüququnu (socialist cəmiyyət), q) hər kəsin öz bacarığına uyğun bərabər çalışmaq vəzifəsini və bütün işçilərin buna görə öz tələbatlarına uyğun bərabər qiymətləndirilməsini (kommunizm cəmiyyəti) nəzərdə tutur. Bu halda marksizm buna əsaslanır ki, insanların zövqləri və tələbatları keyfiyyət və ya kəmiyyət baxımından nə sosializm dövründə, nə də kommunizm dövründə eyni olmur və ola da bilməz.

Bərabərliyin marksizm nöqteyi-nəzərindən izahı budur.

Başqa bərabərlik anlayışını marksizm qəbul etməyib və etmir.

Buradan sosializmin cəmiyyət üzvlərinin tələbatının bərabərliyini, tarazlığını, onların zövqlərinin və şəxsi həyatlarının tarazlığını tələb etməsi, marksistlərin planına görə hamının eyni kostyumda gəzməsi və eyni yeməyi ,həmişə eyni miqdarda yeməsi haqda nəticə çıxarmaq, bayağı danışmaq və marksizmə şər atmaqdır.

Artıq başa düşmək lazımdır ki, marksizm bərabərçiliyin düşmənidir. Hələ “Kommunist partiyasının Manifest”ində Marks və Engels primitiv utopik sosializmi onun “ümumi asketizm və kobud bərabərçilik” moizəsinə görə irticaçı adlandıraraq tənqid edirdilər. Engels “Anti-Dürinq” əsərində Dürinq tərəfindən marksist sosializmə qarşı irəli sürülmüş “radikal bərabərçi sosializm”in tənqidinə bütöv bir fəsil həsr etmişdir.

“Proletariatın tələb etdiyi real bərabərliyin məzmunu,- Engels deyirdi,- siniflərin məhv edilməsi tələbinə aiddir. Bundan o tərəfə istənilən bərabərlik tələbi, qaçılmaz olaraq cəfəngiyyata gətirir”.

Lenin də eyni şeyi deyirdi:

“Engels bərabərlik anlayışının siniflərin məhv edilməsindən başqa ən axmaq və səfeh zehniyyət olduğunu yazarkən, min dəfə haqlı idi. Burjua professorları bərabərlik anlayışı altında bizi ifşa etməyə çalışırdılar ki, guya biz bir insanı digərinə bərabər etməyə çalışırıq. Onlar özlərinin uydurduğu bu cəfəngiyyatda sosialistləri ittiham etməyə çalışırdılar. Amma onlar avamlıqlarından bilmirdilər ki, sosialistlər – xüsusilə müasir,elmi sosializmin baniləri, Marks və Engels- deyirdilər: bərabərlik adı altında siniflərin məhvi başa düşülmürsə, o sadəcə boş sözdür. Biz sinifləri yox etmək istəyirik, bu cəhətdən biz bərabərliyi müdafiə edirik. Bizim bütün insanları bir-birinə bərabər edəcəyimizi iddia etmək isə boş sözdür və axmaq inteligent uydurmasıdır” (“Xalqın azadlıq və bərabərlik şüarları ilə aldadılması” haqda Leninin nitqi).

Deyəsən, aydındır.

Burjua yazıçıları marksist sosializmi həvəslə hər kəsin bərabərçilik “prinsip”inə tabe olduğu köhnə çar kazarması kimi təsvir edirlər. Amma marksistlər burjua yazıçılarının savadsızlığına və avamlığına cavabdeh ola bilməzlər.

Marksist sosializm barəsində partiyanın ayrı-ayrı üzlərinin baxışlarındakı dolaşıqlıq və kəndtəsərrüaftı kommunlarının bərabərçilik tendensiyaları şübhəsiz ki, bir vaxtlar kəndtəsərrüfatı kommunalarının ideallaşdıraraq, onlar kommunları hətta zavod və fabriklərdə, harada ki, öz ixtisası üzrə işləyən ixtisaslaşdırılmış və istisaslaşdırılmamış işçilər öz əmək haqqlarını ümumi “qazan”a təhvil verməli və sonra onu bərabər bölməli idilər, tətbiq etməyə çalışan bizim solçu yekəbaşların xırda burjua baxışları ilə ikiyə bölünmüş alma kimi oxşardır. Yekəbaş “solçu”ların uşaqcasına-bərabərlikçi məşqlərinin bizim sənayeyə vurduğu ziyan məlumdur.

Gördüyünüz kimi, parçalanmış antipartiya qruplardan qalmış ideologiyalar olduqca böyük yaşam qabliyyətinə malikdir.

Aydındır ki, solçu baxışlar partiyada qələbə qazansaydı, partiya marksist partiya olmayacaqdı, kolxoz hərəkatı isə sonda dağılardı.

СТАЛИН О РАВЕНСТВЕ

Поднять вопрос о марксистском определении равенства Сталина заставили заблуждения ряда партийцев насчет колхозного строительства. Суть заблуждений сводилась к заурядному левачеству в духе наших анархистских и полуанархистских дурачков: "коммунизм здесь и сейчас”, "все отобрать и поделить” и т.д.

Из отчетного доклада XVII съезду партии о работе ЦК ВКП(б):

Возьмём, далее, вопрос о сельскохозяйственной артели и сельскохозяйственной коммуне. Теперь все признают, что артель является при нынешних условиях единственно правильной формой колхозного движения. И это вполне понятно: а) артель правильно сочетает личные, бытовые интересы колхозников с их общественными интересами, б) артель удачно приспособляет личные, бытовые интересы — к общественным интересам, облегчая тем самым воспитание вчерашних единоличников в духе коллективизма.

В отличие от артели, где обобществлены только средства производства, в коммунах до последнего времени были обобществлены не только средства производства, но и быт каждого члена коммуны, т. е. члены коммуны в отличие от членов артели не имели в личном владении домашнюю птицу, мелкий скот, корову, зерно, приусадебную землю. Это значит, что в коммунах личные, бытовые интересы членов не столько учитывались и сочетались с интересами общественными, сколько заглушались последними в интересах мелкобуржуазной уравниловки. Понятно, что это обстоятельство являемся самой слабой стороной коммун. Этим, собственно, и объясняется, что коммуны не имеют большого распространения и попадаются лишь единицами и десятками. По этой же причине коммуны, чтобы отстоять своё существование и не развалиться, оказались вынужденными отказаться от обобществления быта, начинают работать по трудодням, стали выдавать зерно на дом, допускают личное владение домашней птицей, мелким скотом, коровой и т. д., но из этого следует, что коммуны фактически перешли на положение артелей. И в этом нет ничего плохого, ибо этого требуют интересы здорового развития массового колхозного движения.

Это не значит, конечно, что коммуна вообще не нужна, что она не является больше высшей формой колхозного движения. Нет, коммуна нужна и она, конечно, является высшей формой колхозного движения, но не нынешняя коммуна, которая возникла на базе неразвитой техники и недостатка продуктов и которая сама переходит на положение артели, а — будущая коммуна, которая возникнет на базе более развитой техники и обилия продуктов. Нынешняя сельскохозяйственная коммуна возникла на основе мало развитой техники и недостатка продуктов. Этим, собственно, и объясняется, что она практиковала уравниловку и мало считалась с личными, бытовыми интересами своих членов, ввиду чего она вынуждена теперь перейти на положение артели, где разумно сочетаются личные и общественные интересы колхозников. Будущая коммуна вырастет из развитой и зажиточной артели. Будущая сельскохозяйственная коммуна возникнет тогда, когда на полях и в фермах артели будет обилие зерна, скота, птицы, овощей и всяких других продуктов, когда при артелях заведутся механизированные прачечные, современные кухни-столовые, хлебозаводы и т. д., когда колхозник увидит, что ему выгоднее получать мясо и молоко с фермы, чем заводить свою корову и мелкий скот, когда колхозница увидит, что ей выгоднее обедать в столовой, брать хлеб с хлебозавода и получать стиранное бельё из общественной прачечной, чем самой заниматься этим делом. Будущая коммуна возникнет на базе более развитой техники и более развитой артели, на базе обилия продуктов. Когда это будет? Конечно, не скоро. Но это будет. Было бы преступлением искусственно ускорять процесс перерастания артели в будущую коммуну. Это спутало бы все карты и облегчило бы дело наших врагов. Процесс перерастания артели в будущую коммуну должен происходить постепенно, по мере того, как все колхозники будут убеждаться в необходимости такого перерастания.

Так обстоит дело с вопросом об артели и коммуне. Дело, казалось бы, ясное и почти что элементарное.

А между тем, среди одной части членов партии имеется изрядная путаница по этому вопросу. Считают, что, объявив артель основной формой колхозного движения, партия отдалилась от социализма, отступила назад от коммуны, от высшей формы колхозного движения — к низшей. Почему, спрашивается? Потому, оказывается, что в артели нет равенства, так как там сохраняется разница в потребностях и в личном быту членов артели, тогда как в коммуне есть равенство, так как там уравнены и потребности и личное бытовое положение её членов. Но, во-первых, у нас нет больше таких коммун, где бы существовали поравнение, уравниловка в области потребностей и личного быта. Практика показала, что коммуны наверняка погибли бы, если бы они не отказались от уравниловки и не перешли на деле на положение артели. Стало быть, нечего ссылаться на то, чего нет уже в природе. Во-вторых, всякому ленинцу известно, если он только настоящий ленинец, что уравниловка в области потребностей и личного быта есть реакционная мелкобуржуазная нелепость, достойная какой-нибудь первобытной секты аскетов, но не социалистического общества, организованного по-марксистски, ибо нельзя требовать, чтобы у всех людей были одинаковые потребности и вкусы, чтобы все люди в своём личном быту жили по одному образцу. И наконец: разве среди рабочих не сохраняется разница как в потребностях, так и в их личном быту? Значит ли это, что рабочие стоят дальше от социализма, чем члены сельскохозяйственных коммун?

Эти люди, очевидно, думают, что социализм требует уравниловки, уравнения, нивелировки потребностей и личного быта членов общества. Нечего и говорить, что такое предположение не имеет ничего общего с марксизмом, ленинизмом. Под равенством марксизм понимает не уравниловку в области личных потребностей и быта, а уничтожение классов, т. е. а) равное освобождение всех трудящихся от эксплуатации после того, как капиталисты свергнуты и экспроприированы, б) равную отмену для всех частной собственности на средства производства после того, как они переданы в собственность всего общества, в) равную обязанность всех трудиться по своим способностям и равное право всех трудящихся получать за это по их труду (социалистическое общество), г) равную обязанность всех трудиться по своим способностям и равное право всех трудящихся получать за это по их потребностям (коммунистическое общество). При этом марксизм исходит из того, что вкусы и потребности людей не бывают и не могут быть одинаковыми и равными по качеству или по количеству ни в период социализма, ни в период коммунизма.

Вот вам марксистское понимание равенства.

Никакого другого равенства марксизм не признавал и не признаёт.

Делать отсюда вывод, что социализм требует уравниловки, уравнивания, нивелировки потребностей членов общества, нивелировки их вкусов и личного быта, что по плану марксистов все должны ходить в одинаковых костюмах и есть одни и те же блюда, в одном и том же количестве, — значит говорить пошлости и клеветать на марксизм.

Пора усвоить, что марксизм является врагом уравниловки. Еще в "Манифесте Коммунистической партии” бичевали Маркс и Энгельс примитивный утопический социализм, называя его реакционным за его проповедь "всеобщего аскетизма и грубой уравнительности”. Энгельс в своём "Анти-Дюринге” посвятил целую главу бичующей критике "радикального уравнительного социализма”, выдвинутого Дюрингом, как противовес против марксистского социализма.

"Реальное содержание пролетарского требования равенства, — говорил Энгельс,— сводится к требованию уничтожения классов. Всякое требование равенства, идущее дальше этого, неизбежно приводит к нелепости”.

То же самое говорит Ленин:

"Энгельс был тысячу раз прав, когда писал: понятие равенства помимо уничтожения классов есть глупейший и вздорный предрассудок. Буржуазные профессора за понятие равенства пытались нас изобличить в том, будто мы хотим одного человека сделать равным другим. В этой бессмыслице, которую они сами придумали, они пытались обвинить социалистов. Но они не знали по своему невежеству, что социалисты — и именно основатели современного, научного социализма, Маркс и Энгельс — говорили: равенство есть пустая фраза, если под равенством не понимать уничтожения классов. Классы мы хотим уничтожить, в этом отношении мы стоим за равенство. Но претендовать на то, что мы сделаем всех людей равными друг другу, это пустейшая фраза и глупая выдумка интеллигента” (Речь Ленина "Об обмане народа лозунгами свободы и равенства”, т. XXIV, стр. 293—294).

Кажется, ясно.

Буржуазные писатели охотно изображают марксистский социализм, как старую царскую казарму, где всё подчинено "принципу” уравниловки. Но марксисты не могут быть ответственными за невежество и тупость буржуазных писателей.

Не может быть сомнения, что эта путаница во взглядах у отдельных членов партии насчёт марксистского социализма и увлечение уравниловскими тенденциями сельскохозяйственных коммун похожи, как две капли воды, на мелкобуржуазные взгляды наших левацких головотяпов, у которых идеализация сельскохозяйственных коммун доходила одно время до того, что они пытались насадить коммуны даже на заводах и фабриках, где квалифицированные и неквалифицированные рабочие, работая каждый по своей профессии, должны были отдавать зарплату в общий котёл и делить её потом поровну. Известно, какой вред причинили нашей промышленности эти уравниловско-мальчишеские упражнения "левых” головотяпов.

Как видите, остатки идеологии разбитых антипартийных групп имеют довольно большую живучесть.


Понятно, что, если бы эти левацкие взгляды восторжествовали в партии, партия перестала бы быть марксистской, а колхозное движение было бы вконец дезорганизовано.

Ekososializm haqqında müzakirələrə

Ekososialist layihə ətraf mühitin saxlanılmasını və katastrofik iqlim dəyişikliklərinin qarşısının alınmasını nəzərə almaqla iqtisadiyyatın demokratik planlaşdırılmasını nəzərdə tutur. Belə planlaşdırma nəticəsində biz enerji sistemində bu gün mövcud olan, iqlim dəyişikliklərinə və atmosferin çirklənməsinə səbəb olan resursların (ilk növbədə mədən resurslarının) yenilənən enerji mənbələriylə- su, külək və günəş,- əvəzedilməsinə gətirəcək inqilab etmək imkanına malik olacıq.

Demokratik və ekoloji planlaşdırmanın vacib şərti – istehsal vasitələri üzərində ictimai nəzarətdir: cəmiyyət üçün əhəmiyyətli olan texnoloji investisiyalar və dəyişikliklər haqqında qərarların qəbul olunması imkanı banklardan və kapitalist şirkətlərdən alınmalıdır – əgər biz bu qərarların cəmiyyətin xeyrinə və ətraf mühitin qorunmasına istifadə olunmasını istəyiriksə.

Cəmiyyət sosial və ekoloji kriteriyalara əsasən üstünlük verilən istehsal tiplərinin demokratik seçimində, həmçinin alternativ enerji növlərinin alınmasına, təhsilə, səhiyyəyə və mədəniyyətə investisiya üçün ayrılmış resursların həcminin təyinində azad olmalıdır. Mallara qiymətlər artıq tələb və təklif qanunlarıyla təyin edilməyəcək, mümkün olduğu qədər sosial, siyasi və ekoloji meyarlara əsasən müəyyən olunacaq. Belə planlaşdırmanın məsələlərindən biri iş vaxtının ixtisarı nəticəsində tam məşğulluğun təminatı olacaq. Bunu təkcə sosial ədalət tələb etmir, həm də işçi sinfinin, hansı ki, onlarsız məhsuldar qüvvələrin struktur ekoloji transformasiyası prosesi qeyri-mümkündür, dəstəyinə olan ehtiyac tələb edir.

Demokratik planlaşdırma heç bir "despotizm" nəzərdə tutmur, bütün cəmiyyətin sərbəst qərarına əsasən reallaşdırmanı nəzərdə tutur. Bu prosedur cəmiyyətə kapitalist və bürokratik strukturların yadlaşdıran "iqtisadi qanunlarından" və "dəmir qəfəslərindən" azad olmaq üçün lazımdır. Asudə vaxtın ixtisarıyla bağlı demokratik planlaşdırma insanlığın Marksın “azadlığın şahlığı” adlandırdığı cəmiyyətə doğru əhəmiyyətli irəliləyişi olacaq: asudə vaxtın artması işçilərin demokratik müzakirələrdə, iqtisadiyyatın və cəmiyyətin idarə edilməsində iştirakı üçün şərtdir. Ekososialistlərin cəhd etdikləri demokratik planlaşdırma sisteminin tipi prinsipial iqtisadi qərarlarla – ilk növbədə, qlobal istiləşmənin təhlükələrinə aid olan – bağlıdır, yerli restoranları, ərzaq mağazalarını, çörəkxanaları, dükanları, sənətkarlıq müəssisələrini və ya xidmət sahələrini idarə etməklə deyil. Burada vurğulamaq vacibdir ki, planlaşdırma işçilərin şəxsi istehsalatlarında özünüidarəetməyə zidd deyil. Eyniz zamanda transformasiya ilə bağlı qərarlar, məsələn, avtomobil zavodunun yel fermaları üçün motor istehsalı üzrə ixtisaslaşmış müəssisəyə transformasiyası ilə bağlı qərar bütün cəmiyyət tərəfindən qəbul ediləcək, fabrikin təşkili və daxili fəaliyyəti demokratik şəkildə işçilərin özü tərəfindən həyata keçiriləcək.

Biz "mərkəzləşdirilmiş" və ya “qeyri-mərkəzləşdirilmiş” planlaşdırmanın xarakteri haqqında uzun müzakirələr apardıq. Hər halda, bütün səviyyələrdə - yerli, regional, milli, kontinental və, ümid edirik, planetar, bir halda ki, qlobal istiləşmə kimi ekoloji problemlər bütün dünyaya aiddir və onları yalnız qlobal səviyyədə həll etmək olar - plan üzərində demokratik nəzarət vacib olaraq qalır. Belə layihəni "qlobal demokratik planlaşdırma" adlandırmaq olar. Onun adətən "mərkəzləşdirilmiş planlaşdırma" adlandırılan şeylə heç bir əlaqəsi yoxdur, çünki, iqtisadi və ictimai qərarlar hansısa "mərkəzdən" aşağı göndərilməməlidir, əlaqədar insanlar tərəfindən demokratik şəkildə qəbul edilməlidir.




Ekososialistik planlaşdırma qərarların qəbul olunmasının hər səviyyəsində demokratik və plüralistik müzakirələrə əsaslanmalıdır. Partiyalar, platformalar və ya istənilən başqa siyasi hərəkat formasında təşkil edilmiş təşkilatları planlaşdıran nümayəndələr seçiləcək, maraqlı olan hər kəs tərəfindən müxtəlif təkliflər təklif ediləcək. Başqa sözlə, təmsilçi demokratiya insanlara müxtəlif təkliflərdən birbaşa seçmək imkanı verən birbaşa demokratiya ilə - yerli, milli və nəticədə, beynəlmiləl səviyyədə -genişləndirilmiş və təkmilləşdirilmiş olmalıdır. O zaman bütün əhali pulsuz ictimai nəqliyyat, ictimai nəqliyyata subsidiya verilməsi üçün avtomobil sahiblərindən xüsusi vergi tutulmaları, günəş enerjisinə subsidiya ayrılması, iş saatının həftədə 30, 25 və ya daha az vaxta qədər ixtisarı, hətta bu istehsalın ixtisarına səbəb olsa belə, kimi məsələləri müzakirə edə biləcək. Planlaşdırmanın demokratik xarakteri rolu qərar vermək deyil, qərarların demokratik qəbul olunması prosesi zamanı arqumentləri təqdim etmək – tez-tez müxtəlif, hətta əks arqumentlər– olan ekspertlərin iştirakı ilə tamamilə uyğundur. Sual yaranır – kim zəmanət verə bilər ki, insanlar ətraf mühiti qoruyacaq doğru seçimi edəcəklər, hətta əgər bu seçim bu və ya digər istehlak vərdişlərinin dəyişdirilməsi bahasına başa gələcəksə? Belə "zəmanət" mövcud deyil, yalnız demokrtaik qərarların rasionallığının bir gün qalib gələcəyinə, əmtəə istehlakı fetişizminin isə keçmişdə qalacağına ağıllı yatırım var. Aydındır ki, insanlar yanlış seçim edərək səhv edəcəklər, məgər ekspertlər səhv etmirlər? İnsanların əksəriyyəti mübarizə, özünümaarifləndirmə və sosial təcrübə sayəsində sosializm və ekoloji şüurun yüksək səviyyəsinə nail olmadan, yeni cəmiyyətin yaradılmasını təsəvvür etmək mümkün deyil.


Bəzi ekoloqlar hesab edirlər ki, produktivizmin yeganə alternativi belə artımın qarşısını almaqdan və ya onu neqativ artımla - hansı ki, Fransada "düşmə" adlanır - əvəz etməkdən ibarətdir. Bunun üçün qəti şəkildə istehlakın artıq səviyyəsini azaltmaq və ,başqa şeylərlə yanaşı, enerji istehlakını yarıbayarı azaltmaq üçün xüsusi mənzillərdən, mərkəzi istilik sistemindən və paltaryuyan maşınlardan imtina etmək lazımdır."Düşmə" tərəfdarlarının üstünlüyü ondadır ki, onlar birinci plana produktivizmin və konsyumerizmin radikal tənqidini çıxarırlar. Amma "düşmə" anlayışı yalnız "artımın" miqdar anlayışıyla və məhsuldar qüvvələrin inkişafıyla bağlıdır. İnkişafın keyfiyyətli transformasiyası haqqında düşünmək daha yaxşıdır. Bu iki müxtəlif, amma bir-birini qarşılıqlı tamamlayan yanaşma nəzərdə tutur:


1.Təkcə ixtisar deyil, həm də resursların kapitalizm- lazımsız və/və ya zərərli məhsulların genişmiqyaslı istehsalına əsaslanan sistem tərəfindən doğurulan böyük sərfiyyatına son qoymaq məqsədilə bütün iqtisadi sektorların bloklaşdırılması. Hərbi sənaye – kapitalist istehsalı məhsulunun tipik nümunəsi iri korporasiyalar üçün gəlirdən başqa hər-hansı bir xeyirə malik deyil. Məsələ abstrakt "artıq istehlakda" deyil, bugün üstünlük təşkil edən, görünüş üçün istehlak, böyük həcmdə tullantılar, manyak kimi əmtəə yığımı və “dəb”lə sırınan zəhlətökən psevdoyeniliklərin istehlakı kimi əsas xüsusiyyətlərə malik istehlak tipindədir. Yeni cəmiyyət istehsalı tibb,təhsil,mədəniyyət və nəqliyyat kimi əsas xidmətlər də daxil olmaqla həqiqi ehtiyacların -ilk növbədə su,qida,geyim,mənzil- ödənilməsinə yönəldəcək. Bu şəkildə, biz "sellektiv düşmə" haqqında danışa bilərik.


2. Bundan başqa, kapitalizm tərəfindən rədd edilən istehsalın və ya xidmətlərin müəyyən sahələrinin "selektiv artım"ını təmin etmək lazım olacaq: günəş energetikası, orqanik kənd təsərrüfatı (ailəvi və ya kooperativ), ictimai nəqliyyat və s.
Aydındır ki, əsas ehtiyacları tamamən təmin edilməmiş dövlətlər, yəni cənub yarımkürəsi ölkələri, sənaye cəhətdən inkişaf etmiş ölkələrə nisbətən daha çox "inkişafla" məşğul olmağa məcburdurlar– dəmir yolları, xəstəxanalar, kanalizasiyalar və başqa infrastrukturlar tikmək ehtiyacına görə. Amma bu inkişaf yenilənən enerjilərə əsaslanan və buna görə də ərtaf mühit üçün zərərli olmayan istehsal sisteminə uyğun olmalıdır.


Bu ölkələr aclıqdan əziyyət çəkən əhalisi üçün böyük həcmdə ərzaq istehsalına ehtiyac duyacaqlar. Amma, Via Kampesin şəbəkəsi tərəfindən beynəlxalq səviyyədə təşkil edilmiş kəndli hərəkatlarının çoxillik təcrübəsinin göstərdiyi kimi, bu məsələni ailə müəssisələri,kooperativlər və ya kollektiv təsərrüfatlara əsaslanan orqanik kənd əkinçiliyinin köməyi ilə həll etmək daha asandır, nəinki prinsipi – pestisidlərin, kimyəvi maddələrin və genetik modifikasiya olunmuş orqanizmlərin intensiv istifadəsi olan kənd təsərrüfatının dağıdıcı və antisosial metodlarının köməyi ilə. Borc və sənaye cəhətdən inkişaf etmiş kapitalist ölkələr tərəfindən Cənubun resurslarının imperialist istismarı ilə öz nüfuzunu itirmiş sistemin əvəzinə Şimal tərəfindən Cənuba texniki və iqtisadi köməyi artırmaq imkanı gələcək.


Bəzi puritan və asketik köklənmiş ekoloqların fikirlərinin əksinə olaraq, Avropada və Şimali Amerikada həyat standartlarının – mütləq vahidlərdə - aşağı düşməsinə ehtiyac qalmayacaq. Bu ölkələrin əhalisinə sadəcə faydasız məhsullardan qurtulmaq lazım olacaq, hansılar ki, heç bir real ehtiyacı təmin etmir, və hansıların ki, artıq istehlakı kapitalist sistemi tərəfindən dəstəklənir. Belə məhsulların istehlakını azaltmaqla, insanlar həyat standartı anlayışı haqqında məzmununa görə daha zəngin olacaq həyat tərzi anlayışının xeyrinə yenidən fikirləşəcəklər.

Həqiqi ehtiyacları süni, yanlış, xəyali ehtiyaclardan necə fərqləndirmək olar? Reklam sənayesi – şüurla manipulyasiya vasitəsi ilə insan ehtiyaclarının formalaşmasına təsir edən sənaye növü – müasir kapitalist cəmiyyətlərinin hər bir həyat sferasında tətbiq olunur. Hər şey onun tələblərinə uyğun olaraq təşkil edilmişdir, yalnız qidaya və geyimə aid şeylər deyil, həm də idman, mədəniyyət, din və siyasət kimi müxtəlif sferalar. Reklam bizim küçələrimizi, poçt qutularımızı, tele-ekranlarımızı, qəzetlərimizi və landşaftlarımızı ən xain, qarşısı alınmaz və təcavüzkar şəkildə tutub. Bu sahə birbaşa və bilavasitə görüntülü və zəhlə tökən istehlaka vərdişlər formalaşdırır. Bundan başqa o, neftin, elektrik enerjisinin, iş vaxtının, kağızın, kimyəvi maddələrin və digər xammalların fenomenal xərcini doğurur – bütün bunlar üçün isə istehlakçılar ödəyir. Bu “istehsal” sahəsi təkcə humanism nöqteyi-nəzərindən faydasız deyil, həm də belə cəmiyyətin ehtiyaclarına ziddir.

Kapitalist bazar iqtisadiyyatında əhəmiyyətli yer tutan reklam üçün sosializmə keçid cəmiyyətində yer olmayacaq. Onu istehlak assosiasiyaları tərəfindən məhsullar və xidmətlər haqqında verilən informasiya əvəz edəcək. Həqiqi ehtiyacın süni ehtiyacdan fərqləndirilməsi meyarı reklamdan qurtulduqdan sonra saxlanılacaq ehtiyaclar olacaq. Aydındır ki, bir müddət köhnə istehlak şablonları dəyişməyəcək, çünki, heç kim insanlara onların ehtiyaclarını diktə etmək hüququna malik deyil. İstehlak modellərinin dəyişməsi tarixi prosesdir və maariflənmə məsələsidir. Şəxsi avtomobillər kimi bəzi məhsullarla daha mürəkkəb problemlər bağlıdır. Şəxsi avtomobillər – ictimai xəstəlikdir. Hər il onlara görə yüz minlərlə insan ölür və ya əlil olur. Avtomobillər meqapolislərdə havanı çirkləndirir, bu isə uşaqların və yaşlı insanların sağlamlığına böyük zərər vurur. Avtomobillər həmçinin iqlim dəyişikliklərinə böyük təsir edir.

Eyni zamanda, mövcud kapitalizm şəraitində avtomobil həm də real ehtiyacları təmin edir. Ekososializmə keçid prosesində ictimai nəqliyyat asan əlçatan və pulsuz olacaq – həm yerüstü, həm də yeraltı; həmçinin piyadalar və velosipedçilər üçün xüsusi yollar olacaq. Müvafiq olaraq, şəxsi avtomobil inadlı və təcavüzkar reklam vasitəsilə təbliğ olunaraq fetişə çevrildiyi burjua cəmiyyətindəki ilə müqayisədə daha az əhəmiyyətli rol oynamağa başlayacaq.

Yeni cəmiyyətə keçiddə özü ilə faciəli qəzaları və yüksək çirklənmə səviyyəsini gətirən malların avtodaşınmasını sərt şəkildə azaltmaq və yüklərin dəmiryolu vasitəsilə- və ya yük maşınları ilə- daşınması ilə əvəz etmək daha asan olacaq. Avtoyol nəqliyyatının inkişafı isə kapitalist "rəqabətinin" absurd məntiqindən başqa bir şey tərəfindən doğurulmamışdır.


Bu təkliflərə pessimistlər belə cavab verəcəklər: bəli, amma insanları sonsuz həvəs və arzular idarə edir, hansıları ki, nəzarət etmək, təhlil etmək, keçmək və lazım gələrsə, hətta boğmaq lazımdır. Demokratiya bu halda müəyyən məhdudiyyətlər tələb edir. Ancaq ekososializm vaxtilə Marksın da bölüşdüyü tamamilə ağıllı fərziyyəyə əsaslanır: sosial siniflər və kapitalizm yadlaşması olmayan cəmiyyətdə “var olmaq” "malik olmaq" üzərində qələbə çalacaq, asudə vaxt saysız-hesabsız şeylərə malik olmaq arzularından daha əhəmiyyətli olacaq: mədəni, idman, oyun, elmi, erotik, bədii və siyasi sahələrlə vaxt-keçirmək özünü reallaşdırmaqda prioritet təşkil edəcək. Əmtəə fetişizmi kapitalizm sisteminə məxsus ideologiyanın və reklamın köməyi ilə alıcı qızdırmasını doğurur. Heç nə sübut etmir ki, bu "əbədi insan təbiəti"nin bir hissəsidir.


Bütün bunlar - xüsusilə əgər keçid dövrü haqqında söhbət gedirsə,- münaqişələrin olmayacağına zəmanət vermir: ətraf mühitin müdafiəsi ehtiyacı və cəmiyyətin ehtiyacları arasında, ekoloji tələblər və baza infrastrukturunun yaradılması ehtiyacı arasında, kütləvi istehlak vərdişləri və resurs defisiti arasında. Cəmiyyətdə sosial siniflərin yoxluğu ziddiyətlərin və münaqişələrin yoxluğunu bildirmir. Onlar qaçılmazdır, və kapital və nağd pul təzyiqindən azad ekososialoji layihədə demokratik planlaşdırmanın rolu bu ziddiyətləri cəmiyyətə qərarlar qəbul etməyə icazə verən açıq və plüralist müzakirələrin köməyilə həll etməkdən ibarətdir. Belə ümumi iştirak demokratiyası – səhvlərdən yayınmağa zəmanət vermir, cəmiyyətin özünə həmin səhvləri düzəltmək imkanı verir..

Mixail Levi

Tərcümə: Günel Muradova

К дискуссии об экосоциализме

Экосоциалистический проект предполага¬ет демократическое планирование экономики, учитывающее сохранение окружающей среды и предотвращение катастрофического изменения климата. Благодаря такому планированию мы получим возможность совершить революцию в энергосистеме, ведущую к замене существу¬ющих сегодня ресурсов (в первую очередь ис¬копаемых), которые вызывают изменение кли¬мата и загрязнение атмосферы, обновляемыми источниками энергии: водой, ветром и солнцем.
Необходимое условие демократического и экологического планирования – общественный контроль над средствами производства: воз¬можность принятия решений по поводу важных для общества технологических инвестиций и из¬менений должна быть изъята у банков и капи¬талистических компаний – если мы хотим, чтоб эти решения шли на пользу обществу и охране окружающей среды.

Общество должно быть свободно в демокра¬тическом выборе типов производства, которым отдаётся приоритет, – согласно социальному и экологическому критериям, а также в определе¬нии объёма ресурсов для инвестирования в аль¬тернативные виды энергии, образование, здра¬воохранение и культуру. Цены на товары уже не будут определяться законами спроса и предло¬жения, а будут, насколько это возможно, фик-сированы согласно социальным, политическим и экологическим критериям. Одной из задач тако¬го планирования будет гарантия полной занято¬сти, благодаря сокращению рабочего времени. Этого требует не только социальная справедли¬вость, но и потребность в поддержке рабочего класса, без которой процесс структурной эколо¬гической трансформации производительных сил невозможен.
Демократическое планирование не подраз¬умевает никакого «деспотизма», а подразуме-вает реализацию свободы решения всем обще¬ством. Эта процедура необходима обществу для освобождения от отчуждающих «экономических законов» и «железных клеток» капитализма и бюрократических структур. Демократическое планирование, связанное с сокращением сво¬бодного времени, будет значительным про¬грессом человечества в сторону того, что Маркс называл «царством свободы»: увеличение сво¬бодного времени есть условие для участия paбочих в демократической дискуссии и управ¬лении экономикой и обществом. Тип системы демократического планирования, к которому стремятся экосоциалисты, связан с принципи¬альными экономическими решениями – в пер¬вую очередь, касающимися опасностей глобаль¬ного потепления – а не с управлением местными ресторанами, продуктовыми магазинами, пекар¬нями, лавками, ремесленными предприятиями или сферой услуг. Здесь важно подчеркнуть, что планирование не противоречит самоуправ¬лению рабочих на своих производствах. В то время, как решение о трансформации, напри¬мер, автомобильного завода в предприятие по производству моторов для ветряных ферм будет приниматься всем обществом, организация и внутреннее функционирование фабрики будет демократически осуществляться самими рабо¬чими.

Мы вели долгие дискуссии по поводу «цен¬трализованного» или «децентрализованного» характера планирования. Так или иначе, самым важным остаётся демократический контроль над планом на всех уровнях: местном, региональ¬ном, национальном, континентальном и, будем надеяться, планетарном, поскольку экологиче-ские проблемы, такие как глобальное потепле¬ние, касаются всего мира и решать их можно только на глобальном уровне. Такой проект можно назвать «глобальным демократическим планированием». Он не имеет никакого отно¬шения к тому, что обычно называют «центра¬лизованным планированием», поскольку эконо¬мические и общественные решения не должны спускаться из некоего «центра», а должны де-мократически приниматься заинтересованными людьми.
Экосоциалистическое планирование должно быть основано на демократической и плюрали¬стической дискуссии, на каждом уровне приня¬тия решений. Будут избираться делегаты плани¬рующих организаций, организованные в форме партий, платформ или любых других политиче¬ских движений, разнообразные предложения будут предлагаться тем, кого они интересуют. Иными словами, представительная демократия должна быть расширена – и усовершенствована – прямой демократией, дающей людям возмож¬ность напрямую выбирать – на местном, нацио¬нальном и, в конечном счете, интернациональ-ном уровне – из разнообразных предложений. Тогда все население сможет обсуждать такие вопросы, как бесплатный общественный транс¬порт, специальный налог на автовладельцев для субсидирования общественного транспорта, субсидирование солнечной энергии, сокращение рабочего времени до 30, 25 или ещё меньшего количества часов в неделю, даже если это по¬влечет сокращение производства. Демократиче¬ский характер планирования вполне совместим с участием экспертов, чья роль не в том, чтобы решать, а в том, чтобы представлять аргументы – зачастую разные, даже противоположные – во время демократического процесса принятия решений. Возникает вопрос – кто гарантирует, что люди будут делать правильный выбор, тот, который защитит окружающую среду, даже если ценой этого станет изменение тех или иных по¬требительских привычек? Такой «гарантии» не существует, есть только здравая ставка на то, что рациональность демократических решений однажды восторжествует, а фетишизм товар¬ного потребления уйдет в прошлое. Ясно, что люди будут ошибаться, делая неправильный выбор, а эксперты разве не ошибаются? Не¬возможно представить себе создание нового общества если большинство людей не достигнет высокого уровня социалистической и экологиче¬ской сознательности в результате борьбы, само¬образования и социального опыта.
Некоторые экологи считают, что единствен¬ная альтернатива продуктивизму состоит в том, чтобы остановить рост как таковой, либо заме¬нить его негативным ростом – который во Фран¬ции называется «спадом». Для этого необходи¬мо радикальным образом сократить избыточный уровень потребления и отказаться, среди проче¬го, от частных домов, центрального отопления и стиральных машин, чтобы вполовину снизить потребление энергии. Достоинство сторонников «спада» в том, что они выводят на первый план радикальную критику продуктивизма и консью¬меризма. Но понятие «спад» связано с чисто ко¬личественным понятием «роста» и с развитием производительных сил. Лучше подумать о ка¬чественной трансформации развития. Это под¬разумевает две разных, но взаимодополняющих подхода:

1. Не только сокращение, но и блокирование целых секторов экономики, с тем, чтобы поло¬жить конец чудовищной трате ресурсов, вызы¬ваемой капитализмом – системой, основанной на широкомасштабном производстве бессмыс¬ленных и/или вредных продуктов. Военная про¬мышленность – характерный пример продукции капиталистического производства (с её запро¬граммированным устареванием), не имеющей иной пользы, кроме прибыли для крупных кор¬пораций. Вопрос не в абстрактном «избыточном потреблении», а в типе потребления, который преобладает сегодня и имеет следующие ос¬новные свойства: показное потребление, ко¬лоссальные отходы, маниакальное накопление товаров и навязчивое потребление псевдоно¬ваций, навязываемых «модой». Новое общество будет ориентировать производство на удовлет-ворение подлинных нужд, в первую очередь, тех, которые мы можем назвать «библейскими» – вода, пища, одежда и жильё – но включая ключевые услуги: медицину, образование, куль¬туру и транспорт. Таким образом, мы можем го¬ворить о «селективном спаде».

2. Кроме того, будет необходимо обеспечить «селективный рост» определенных отраслей производства или услуг, отвергаемых капита¬лизмом: солнечной энергетики, органического сельского хозяйства (семейного или коопера¬тивного), общественного транспорта и т.п.
Ясно, что страны, в которых основные нужды далеко не удовлетворены, то есть страны юж¬ного полушария, будут вынуждены заниматься «развитием» гораздо больше, чем промыш¬ленно развитые страны – из-за необходимости строить железные дороги, больницы, канализа¬ции и другую инфраструктуру. Но это развитие должно быть совместимо с системой производ¬ства, основанной на обновляемых энергиях и потому не вредной для окружающей среды.

Эти страны будут нуждаться в производстве больших объемов продовольствия для своего населения, которое уже страдает от голода. Но, как показывает многолетний опыт крестьянских движений, организованных на международном уровне сетью Виа Кампесина, эту задачу го¬раздо легче решать с помощью крестьянского органического земледелия на базе семейных предприятий, кооперативов или коллективных хозяйств, чем с помощью разрушительных и антисоциальных методов сельского хозяйства, принцип которого – интенсивное использование пестицидов, химических веществ и генетиче¬ски модифицированных организмов. На смену скомпрометировавшей себя системе долга и им¬периалистической эксплуатации ресурсов Юга промышленно развитыми капиталистическими странами придёт возможность подъёма техниче¬ской и экономической помощи Югу со стороны Севера.

Вопреки мнению некоторых пуритански и аскетически настроенных экологов, вовсе не бу¬дет потребности в снижении – в абсолютных единицах – жизненных стандартов в Европе и Северной Америке. Населению этих стран будет просто необходимо избавиться от бесполезных продуктов, тех, которые не удовлетворяют ни¬каких реальных нужд, и избыточное потребле¬ние которых поддерживается капиталистиче¬ской системой. Сокращая потребление таких продуктов, люди переосмыслят понятие стан¬дарта жизни в пользу образа жизни, который будет по сути своей гораздо богаче.
Как отличить подлинные потребности нужды от искусственных, ложных, мнимых? Рекламная индустрия – влияющая на формирование по¬требностей человека посредством манипуляций с сознанием – внедрилась в каждую сферу жиз¬ни современных капиталистических обществ. Всё организовано сообразно с её потребностя¬ми, не только то, что касается еды и одежды, но и такие разнообразные сферы, как спорт, куль¬тура, религия и политика. Реклама захватила наши улицы, наши почтовые ящики, наши теле-экраны, наши газеты и наши ландшафты самым коварным, неостановимым и агрессивным обра¬зом.Эта отрасль прямо и непосредственно вы¬рабатывает привычки к показному и навязчи¬вому потреблению. Более того, она порождает феноменальный расход нефти, электричества, рабочего времени, бумаги, химических веществ и прочего сырья – платят же за все потребите¬ли. Эта отрасль «производства» не просто бес¬полезна с гуманистической точки зрения, она также противоречит потребностям общества как таковым.

Для рекламы, занимающей существенное место в капиталистической рыночной экономи¬ке, не будет места в обществе перехода к со¬циализму. Её заменит информация о продуктах и услугах, предоставляемая потребительскими ассоциациями. Критерий отличия подлинной потребности от искусственной будет состоять в том, какие потребности сохранятся после избав¬ления от рекламы. Ясно, что некоторое время старые потребительские шаблоны будут сохра¬няться, поскольку никто не имеет право дикто¬вать людям их потребности. Изменение моделей потребления это исторический процесс и вопрос образования.С некоторыми продуктами, такими как личные автомобили, связаны более сложные проблемы. Личные автомобили – это общественный недуг. Каждый год из-за них гибнут или становятся инвалидами сотни тысяч людей. Автомобили загрязняют воздух в мегаполисах – что крайне вредит здоровью детей и пожилых людей. Ав-томобили также чрезвычайно способствуют из¬менению климата.

Между тем, в существующих капиталистиче¬ских условиях автомобиль удовлетворяет в том числе и реальные нужды. В процессе перехода к экосоциализму общественный транспорт бу¬дет легкодоступен и бесплатен – как наземный, так и подземный; также будут отдельные до¬рожки для пешеходов и велосипедистов. Соот¬ветственно, личный автомобиль станет играть гораздо менее важную роль, чем в буржуазном обществе, в котором он превратился в фетиш, пропагандируемый настойчивой и агрессивной рекламой.
На переходе к новому обществу будет гораздо легче жестким образом сократить автоперевоз¬ку товаров, влекущую трагические аварии и за¬предельный уровень загрязнения, и заменить её перевозкой грузов – или грузовых машин – по железной дороге. Развитие же автодорожного транспорта вызвано ни чем иным, как абсурдной логикой капиталистической «конкурентности».

На эти предложения пессимисты ответят: да, но людьми движут бесконечные устремления и желания, которые необходимо контролировать, анализировать, пресекать и даже подавлять, если необходимо. Демократия в этом случае требует определенных ограничений. Однако экосоциализм основывается на вполне здравом предположении, которое разделял ещё Маркс: в обществе без социальных классов и капита¬листического отчуждения «быть» возьмет верх над «иметь», свободный досуг окажется важ¬нее желания обладать бесчисленными вещами: приоритетом станет личная реализация в куль¬турном, спортивном, игровом, научном, эроти¬ческом, художественном и политическом время-провождении. Товарный фетишизм порождает приобретательскую горячку с помощью идео¬логии и рекламы, свойственной капиталисти¬ческой системе. Ничто не доказывает, что это часть «вечной человеческой природы».

Всё это не гарантирует – особенно если речь идёт о переходном периоде – отсутствия кон¬фликтов: между необходимостью защиты окру¬жающей среды и нуждами общества, между эко¬логическими требованиями и необходимостью создания базовой инфраструктуры, между мас¬совыми потребительскими привычками и дефи¬цитом ресурсов. Отсутствие социальных классов в обществе не означает отсутствия противо-речий и конфликтов. Они неизбежны, и роль демократического планирования в экосоциали¬стическом проекте, свободном от давления ка¬питала и чистогана, состоит в том, чтобы разре¬шать эти противоречия с помощью открытых и плюралистических дискуссий, обеспечивающих обществу возможность принятия решений. Та¬кая демократия всеобщего участия – не гаран¬тия от ошибок, а возможность исправлять их, предоставленная самому обществу.

Михаэль Леви

bioloji yanacaq həyat üçün təhlükəlidir

Britaniya alimi: bioloji yanacaq həyat üçün təhlükəlidir ("Deutsche Welle", Almaniya)

Vladimir Fradkin

Planetimizin iqlim problemlərini həll etmək üçün nəzərdə tutulmuş bioyanacaq haqqında eyforiya çoxdan sakitləşib. İndi isə məlum olub ki, bioloji yanacaq istehsalı həm də sağlamlığa zərər vurur.

Yaxın vaxtlara kimi bioyanacaq bəşəriyyətin parnik effektinə və qlobal istiləşməyə qarşı mübarizəsində əsas elementlərdən biri hesab edilirdi. Avropa Birliyində biodizel-in və bioethanol-un həyatda geniş tətbiq edilməsilə bağlı xüsusi proqram qəbul edilmişdi, konkret hədəflər nəzərdə tutulmuşdu, sahələrin inkişafı üçün dotasiylar və nəzarət göstəricilərinə nail olunmaması üçün sanksiyalar nəzərdə tutulmuşdu. Ancaq bioyanacağın reputasiyası çox ləkələndi.

Bu azmış kimi aydın oldu ki, əksər avtomobil mühərriki modelləri belə bioloji yanacağı sadəcə " həzm etmir". Bu daha kədərlidir: bir halda ki, planetdə əkin sahələri heç də sonsuz deyil, bioyanacaq istehsalı üçün xammal kimi becərilən texniki təsərrüfatlar sahələrdən qida və yem təsərrüfatını sıxışdırıb çıxartmağa başladılar. Aydındır ki, bu ərzaq üzrə dünya qiymətlərinin kəskin artmasına gətirib çıxardı və xüsusilə kasıb ölkələrə ağır ziyan vurdu. Bundan başqa texniki təsərrüfat tarlaları kimi əkin sahələrini genişləndirmək cəhdi rütubətli tropik meşələrin də ixtisarına gətirib çıxardı. Burada hansı ekologiyadan, parnik effektiylə mübarizədən söhbət gedə bilər!

Biokütlə istehsalı atmosferdə ozonun miqdarını artırır


İndi isə Britaniya tədqiqatçıları aşkar ediblər ki, hər yolla nəzərdə tutulmuş göstəricilərə nail olmaq cəhdi insanların sağlamlığına neqativ təsir edə bilər və hətta çoxlarının həyatını itirməsinə gətirə bilər. Atmosfer kimyası sahəsində mütəxəssis, professor Nik Xyuitin (Nick Hewitt) başçılığı ilə Lankaster universitetinin alimlərindən ibarət qrupu bu nəticəyə gəliblər ki, Avropa Birliyinin direktivlərini həyata keçirməsi üçün lazım olan miqdarda biokütlənin alınması üçün müəyyən bitki növlərinin genişmiqyaslı becərilməsi havada ozonun miqdarının əhəmiyyətli dərəcədə artmasına gətirib çıxaracaq, bu isə sağlamlıq üçün təhlükəlidir.


Tədqiqatın nəticələri Nature Climate Change elmi jurnalında dərc edilmişdir. Professor Xyuitt izah edir: "Ozon - atmosferin çox vacib çirkləndiricisidir, əgər üst qatı, yəni troposfer ozonunu nəzərdə tutsaq. Yer kürəsində bütün canlı həyatı ultrabənövşəyi şüaların məhvedici təsirindən qoruyan və buna görə də çox vacib olan stratosfer ozonundan fərqli olaraq troposfer ozonu insanlar, heyvanlar və bitkilər üçün zəhərlidir".


Fatal zəncir: qovaq və söyüdlər - izopren - ozon - sağlamlığa zərər


Troposfer ozonu günəş işığının təsiri altında azot və uçucu orqanik birləşmələrin oksidlərinin iştirakıyla kimyəvi reaksiyalar nəticəsində Yer kürəsi səthinə yaxın əmələ gəlir. Bu cür kimyəvi aktiv uçucu orqanik birləşmələrdən biri isə - izoprendir. Bəzi bitkilər izopreni sintezləşdirir və atmosferə buraxır. Ənənəvi taxıl təsərrüfatları və ya taxıl bitkiləri izopren istehsal etmir, amma bioyanacağın alınması üçün istifadə edilən ağac cinsləri - qovaq, söyüd və ya evkalipt, - böyük miqdarda karbihidrogen - izopren sintezləşdirirlər.


Bu ağac cinsləri üçün nə qədər çox sahə ayrılırsa, bir o qədər çox izopren atmosferə atılır və sağlamlıq üçün zərərli olan bir o qədər çox troposfer ozonun yaranır. Çətin ki, biz bu ziyanı qiymətləndirmişik, professor Xyuitt qeyd edir: "Bizim tədqiqatlarımızın əsasında model hesablamalar dayanır. Model atmosferdə baş verən prosesləri nəzərə alır. Axı əvvəlki tarla sınaqlarından biz qovaqlar və söyüdlər tərəfindən nə qədər izopren sintezləşdirildiyini, bunun nəticəsində əlavə olaraq nə qədər ozon yarandığını və onun insan sağlamlığına və kənd təsərrüfatı məhsuldarlığına necə təsir etdiyini bilirik".


Avropa Birliyinin planlarının icrası ildə 1300 artıq ölümlə nəticələnə bilər


Analizin nəticələri o qədər gözlənilməz oldu ki, tədqiqatçılar özləri indi öz işlərinin qaranlıq təəssüratlarını bir qədər hamarlamağa çalışırlar. " Bu konkret hipotetik vəziyyətin tədqiqatıdır, buna görə mən onun əsasında son proqnozu verməyə risk etməzdim, - professor Xyuitt deyir.- Öz modelimizdə biz Avropada 72 milyon hektar sahədə taxıl və taxıl təsərrüfatı əkinlərini qovaq və söyüd planatsiyaları ilə əvəz etdik. 72 milyon hektar - o sahədir ki, 2020-ci il üçün Avropa Birliyi tərəfindən nəzərdə tutulmuş göstəricilərə nail olmaq üçün bioyanacaq xammalı istehsalı üçün verilməli olacaq. Beləliklə, bu hipotetik hadisə zamanı atmosferdə o qədər ozon olacaq ki, təxminən ildə 1300 əlavə ölümə səbəb olacaq. Bundan başqa, biz təxminən 8 milyon ton buğda və arpa itirəcəyik".

Mənfi təsir


Artıq bu gün Avropa Komissiyası da vaxtilə bioyanacaqla bağlı o qədər düşünmədən-şad münasibəti (əlaqəni) yenidən baxır. Onun istehsalına ayrılmış subsidiyalar azaldılacaq, məqsədli göstəricilər azaldılmağa doğru təkrar gözdən keçirilib, xammal kimi əsasən tullantılar istifadə olunmalıdır, bunun üçün xüsusi olaraq becərilən təsərrüfatlar deyil. Eyni zamanda da Avropa Komissiyası benzinə 10% bioetanol əlavə etməklə onun hər yerdə tətbiq edilməsilə bağlı planlarından imtina etmək niyyətində deyil.


Eyni zamanda, artıq bu gün onlar bütün kənd təsərrüfatı sahələrinin Avropada onlar 2%-ni, dünyada isə 3%-ni təşkil edirlər. Professor Xyuitt deyir: "Düşünürəm, bizim tədqiqatımızın nəticələri onu göstərir ki, landşaftda bu qədər genişmiqyaslı dəyişikliklər edilməsilə bağlı qərarların qəbul olunması zamanı nəticələri daha böyük diqqətlə analiz etmək lazımdır. İqlimin qlobal istiləşməsinə qarşı mübarizə vasitəsi kimi bioyanacağın genişmiqyaslı istehsalı, bəlkə də müsbət nəticə verəcək, amma insan sağlamlığına və kəndtəsərrüfatı məhsuldarlığına təsir nöqteyi-nəzərindən effekt aydındır ki, mənfi olacaq".

Nəşrin originalı : dw.de

Tərcümə: Günel Muradova

биотопливо опасно для жизни

Британский ученый: биотопливо опасно для жизни ("Deutsche Welle", Германия)
Владимир Фрадкин


Эйфория по поводу биотоплива, призванного решить климатические проблемы нашей планеты, давно улеглась. А теперь оказалось, что производство биотоплива еще и вредит здоровью.



Еще сравнительно недавно биотопливо считалось одним из ключевых элементов в борьбе человечества против парникового эффекта и глобального потепления. В Евросоюзе была принята специальная программа, направленная на широкое внедрение биодизеля и биоэтанола в жизнь, намечены конкретные цели, предусмотрены дотации на развитие отрасли и санкции за недостижение контрольных показателей. Однако репутация биогорючего оказалась изрядно подмоченной.



Мало того, что многие модели автомобильных двигателей, как выяснилось, такое биотопливо просто «не переваривают». Гораздо печальнее другое: поскольку посевные площади на планете отнюдь не безграничны, технические культуры, возделываемые как сырье для производства биогорючего, начали вытеснять с полей пищевые и кормовые культуры. Ясно, что это привело к резкому росту мировых цен на продовольствие, что особенно больно ударило по бедным странам. К тому же стремление расширить посевные площади под плантации технических культур привело и к усиленному сведению влажных тропических лесов. Какая уж тут экология, какая борьба с парниковым эффектом!



Производство биомассы повышает содержание озона в атмосфере



А теперь британские исследователи обнаружили, что попытка во что бы то ни стало достичь намеченных показателей может негативно отразиться и на здоровье людей и даже стоить многим из них жизни. Группа ученых Ланкастерского университета во главе с профессором Ником Хьюиттом (Nick Hewitt), специалистом в области химии атмосферы, пришла к выводу, что широкомасштабное возделывание определенных видов растений для получения биомассы в количествах, необходимых для выполнения установок Евросоюза, приведет к значительному росту содержания озона в воздухе, а это опасно для здоровья.



Результаты исследования опубликованы в научном журнале Nature Climate Change. Профессор Хьюитт поясняет: «Озон - очень важный загрязнитель атмосферы, если иметь в виду поверхностный, то есть тропосферный озон. В отличие от стратосферного озона, защищающего все живое на Земле от губительного воздействия ультрафиолетового излучения и потому совершенно необходимого, тропосферный озон токсичен для людей, животных и растений».



Фатальная цепочка: тополя и ивы - изопрен - озон - ущерб здоровью



Этот тропосферный озон образуется вблизи поверхности Земли в результате химических реакций с участием оксидов азота и легколетучих органических соединений под воздействием солнечного света. А одно из самых химически активных легколетучих органических соединений такого рода - изопрен. Его синтезируют и выделяют в атмосферу растения, но не все. Традиционные зерновые культуры или злаковые травы изопрена не производят, а вот породы деревьев, используемые для получения биотоплива - тополь, ива или, скажем, эвкалипт, - синтезируют этот углеводород в больших количествах.



Чем больше площадей отводится под эти породы деревьев, тем больше изопрена попадает в атмосферу и тем больше образуется вредного для здоровья тропосферного озона. Этот вред мы и попытались оценить, говорит профессор Хьюитт: "В основе нашего исследования лежат модельные расчеты. Модель учитывает процессы, происходящие в атмосфере. Ведь из прежних полевых экспериментов мы знаем, и сколько изопрена синтезируется тополями и ивами, и сколько в результате этого образуется дополнительно озона, и как он влияет на здоровье человека и на урожайность сельхозкультур".



Выполнение планов ЕС может обернуться 1300 лишними смертями в год



Результаты анализа оказались настолько тревожными, что сами исследователи пытаются теперь несколько сгладить мрачное впечатление от их работы. «Это исследование конкретной гипотетической ситуации, поэтому я не рискнул бы давать на его основе окончательный прогноз, - говорит профессор Хьюитт. - В нашей модели мы заменили посевы зерновых и злаковых культур на площади в 72 миллиона гектаров в Европе плантациями тополей и ив. 72 миллиона гектаров - это та площадь, которую нужно будет отдать под производство сырья для биотоплива, чтобы достичь показателей, намеченных Евросоюзом на 2020 год. Так вот, в этом гипотетическом случае в атмосфере окажется столько озона, что он будет вызывать примерно 1300 дополнительных смертей в год. Кроме того, мы недосчитаемся примерно 8 миллионов тонн пшеницы и ячменя».



Отрицательный эффект



Сегодня уже и Еврокомиссия пересматривает свое некогда столь безоглядно-восторженное отношение к биотопливу. Субсидии на его производство будут сокращены, целевые показатели пересмотрены в сторону уменьшения, сырьем должны служить преимущественно отходы, а не специально возделываемые для этого культуры. В то же время Еврокомиссия не намерена отказываться от своих планов повсеместного внедрения бензина с 10-процентной добавкой биоэтанола, что едва ли возможно без расширения посевных площадей под соответствующие технические культуры.



Между тем, они уже сегодня составляют в Европе 2%, а в мире – 3% от всех сельскохозяйственных территорий. Профессор Хьюитт говорит: «Я думаю, результаты нашего исследования указывают на то, что при принятии решений о столь масштабных изменениях ландшафта нужно более тщательно анализировать последствия. Как средство борьбы против глобального потепления климата широкомасштабное производство биотоплива, может, и даст положительный эффект, а вот с точки зрения воздействия на здоровье человека и на урожайность сельхозкультур эффект будет явно отрицательным».


Оригинал публикации: dw.de

Amerika imperiyası haqda Noam Xomskinin yeddi gözəl fikri (“AlterNet” ABŞ)

Amerika imperiyası haqda Noam Xomskinin yeddi gözəl fikri (“AlterNet” ABŞ)

Lora Qottesdiner (Laura Gottesdiener)


Noam Xomski (Noam Chomsky)- bir çox məsələlər, həmçinin də linqvistika, bizim iqtisadiyyatın necə işləməsi və s. haqda propaqanda üzrə mütəxəssisdir. Amma onun müdrikliyinin daha parlaq işıqlandığı bir sahə var: bu amerikan imperiyasının strukturu və işləməsi haqda onun ideyaları və ifadə etdiyi fikirlərdir. Xomski bu mövzu haqda 60-ci illərdən danışır və yazır. Aşağıda onun amerikan imperiyasının qüsurları,qəddarlıqları, kobud səhvləri və ziddiyyətləri haqda Xomskinin şəxsi saytından, həmçinin alimin müşahidələrindən kolleksiya yığan fanatlarının vebsaytlarından götürülmüş yeddi ən güclü fikirləri verilmişdir.


1. 2007-ci ilin əvvəlində "Çinin hərbi gücünün genişlənməsi" haqda birinci səhifələrdə yeni məqalələr və başlıqlar dalğası getdi. Pentaqon iddia edirdi ki, Çin silahlanmada hərbi nüvə başlıqları ilə təhciz edilməsi mümkün olan 400 raketə malik olaraq öz hərbi hücum potensialını artırıb. Sonra bizdə bu barədə müzakirələr var idi: bu Çinin dünyanı fəth etməyə çalışdığını sübut edirmi, yoxsa sadəcə rəqəmlər doğru deyil və ya başqa nə isə. Amma burada kiçik bir qeyd yerinə düşərdi. ABŞ-in nə qədər nüvə başlıqları ilə təhciz edilmiş zərbə raketi var? Məlum olur, 10000. Çinin isə, aqressiv "qırğılara" inansaq, -400. Və bu da sübut edir ki, Çin dünyanı fəth etməyə çalışır.

Əgər xarici mətbuatı diqqətlə oxusaq, onda məlum olur ki, çinlilərin hərbi gücü artırmasının səbəbi təkcə ABŞ-ın sonsuz aqressivliyində deyil. Ondadıır ki, Birləşmiş Ştatlar raketlərin hədəfə tuşlanması üzrə öz imkanlarını yaxşılaşdırmışdır və indi harada olmasından asılı olmayaraq onlar raket start komplekslərini daha yaxşı məhv edə bilərlər, hətta mobil raket komplekslərini belə . Və bundan sonra dünyanı fəth etməyə çalışan kimdir? Aydındır ki, çinlilər. Axı dünya bizə aiddir, onlar isə onu özlərinə tabe etməyə çalışırlar. Bunu sonsuz davam etmək olar. Sadəcə mövzu seçin. Beynəlxalq məsələlər haqda müzakirələrdə çox şeyi izah etmək üçün "Dünya bizə aiddir" sadə prinsipi kifayət edir.

2. Biz kosmosun hərbiləşdirilməsini dayandıra bilərikmi? Çoxları qeyd edir ki, dayandıra bilərik. Səbəb odur ki, hərbiləşdirmədə faktiki olaraq yalnız Birləşmiş Ştatlar təkid edir. Bütün dünya buna qarşıdır– əsasən də ona görə ki, qorxurlar. ABŞ bütün planetdən öndə gedir. Əgər digər ölkələr dünya üzərində tammiqyaslı hökmranlıq və hakimiyyət arzu etməyə hazır deyilsə,bu o deməkdir ki, onlar çox geri qalıblar. Şübhəsiz, onlar buna reaksiya verəcəklər. Amma onlar belə rəqabəti dayandırmaq istəyərdilər. Bundan başqa, bütün dünya tərəfindən dəstəklənən, artıq imzalanmış və qüvvədə olan bir neçə müqavilə var ki, Birləşmiş Ştatlar onları torpedləməyə çalışır. Birinci – kosmik fəzada silah yerləşdirilməsini qadağan edən, 1967-ci ildən qüvvədə olan kosmos haqqında Müqavilədir. Bu müqaviləni hamı, həmçinin də ABŞ imzalayıb. Heç kim kosmik fəzada silah yerləşdirməyə çalışmır. Müqaviləyə riayət edilir, müqavilənin pozulmasını isə izləmək çox asandır. O, 1999-cu ildə BMT Baş Assambleyasında müzakirə edildi və ona 163 ölkə səs verdi. Əlehinə 0 səs idi, ABŞ və avtomatik olaraq ABŞ kimi səs verən İsrail səs verməkdən çəkindilər.



3. Qloballaşma nüfuzlu dövlətlərin, xüsusilə ABŞ-ın, fəaliyyətinin nəticəsidir, hansılar ki, korporasiyalar və varlılar üçün müxtəlif ölkələrin iqtisadiyyatında, bu öklələrin əhalisi qarşısında heç bir öhdəliyi olmadan, hökmranlıq etməyin asan olması üçün ticarət və s. bağlı razılaşmaları dünya xalqlarının boğazına dirəyirlər.

4. ABŞ hələ də hərbi vertolyotları soyqırım qurbanlarının şərəfinə adlandırır. Və bu halda heç kəs buna diqqət yetirmir. "Qara qırğı" adı var. Hələ "Apaç" da var. "Komanç". Düşünürəm ki, lyuftvaffe-də hərbi vertolyotlar "Yəhudi" və ya "Qaraçı" adlandırılsaydı, camaat buna diqqət yetirərdi.

5. Əgər hər hansı bir şey bizim üçün doğrudursa ( və ya səhvdirsə), onda bu qalan hamı üçün də doğrudur (və ya səhvdir). Buradan bu nəticə çıxır. Əgər Kuba, Nikaraqua, Haiti və bir çox başqaları üçün Vaşinqtonu və Nyu-Yorku bombalamaq səhvdirsə, onda Ramsfeldə Əfqanıstanı bombalamaq olmaz (ən düşünülmüş bəhanələrlə). Əgər o bambalayırsa, onu hərbi cinayətlərə görə məhkəməyə cəlb etmək lazımdır.

6. Fərz edək ki, Çin, xeyli sayda çinliləri öldürən öldürücü tütün məhsulunun məhv edilməsi məqsədi ilə kimyəvi silah tətbiq edərək, Kentukki-yə və Şimali Karolinaya hücum həyata keçirmək üçün Kolumbiyada hərbi bazalarını yaradıb. ( Bunu Xomskiy Mərkəzi və Cənubi Amerikada ABŞ tərəfindən keçirilən narkotik əleyhinə müharibə paradoksu haqqında yazıb.)


7. Əlbəttə ki, Birləşmiş Ştatlar İran təsirindən narahatdır. Buna görə iran-iraq müharibəsinin son mərhələsində onlar İraqa fəal kömək etməyə başladılar, hansı ki, müharibənin nəticəsinə həlledici təsirini göstərdi. Buna görə Vaşinqton 1990-cı ilin avqustunda regionda amerika planlarını pozana qədər Səddam Hüseyinə fəal yaltaqlanmağa davam edirdi. İran təsiri ilə əlaqədar ABŞ-ın narahatçılığı həmçinin Səddamın 1991-ci ilin martında cənubi İraqın şiə əhalisinə qanlı və öldürücü hücumunu dəstəkləməsi ilə bağlı qərarında da göründü. Konkret səbəb İranın şiə dövləti olaraq İraq şiələrinə təsir göstərə bilməsi qarşısında qorxudan ibarət idi. Daha ümumi səbəb xalq inqilabının müvəffəqiyyətli vəziyyətindən yarana biləcək "sabitlik" təhlükəsindən ibarət idi. Bunu ingilis dilinə tərcümə etsək, təhlükə növbəti addımda idi: belə müvəffəqiyyət demokratik tendensiyaları stimullaşdıra bilərdi, bu isə həmin region xalqları üzərində hakimiyyətini həyata keçirərkən ABŞ-ın güvəndiyi çoxsaylı diktaturaları zəiflədə bilərdi.

Xatırlayın ki, Vaşinqton öz keçmiş dostunu heç də gizli dəstəkləmirdi. ABŞ hərbi komandanlığı üsyan etmiş iraq zabitlərinə hətta ələ keçirdikləri iraq hərbi texnikasını və silahlarını öz əllərinə götürməyə imkan vermədi. Bu şiə əhalisinin qətliyamının davam etdiyi zaman - qəddar Norman Şvarskopf-un .(1990-1991 illərdə Fars körfəzində müharibə zamanı Çoxmillətli qüvvələr qrupuna başçılıq etmiş amerika sərkərdəsi) gözləri qarşısında - baş verirdi.

Nəşrin originalı: 7 Brilliant Insights from Noam Chomsky on American Empire

Tərcümə: Günel Muradova

Семь блестящих мыслей Ноама Хомского об американской империи

Семь блестящих мыслей Ноама Хомского об американской империи ("AlterNet", США)
Лора Готтесдинер (Laura Gottesdiener)


22/01/2013



Ноам Хомский (Noam Chomsky) – специалист по многим вопросам, в том числе, по лингвистике, пропаганде, по тому, как функционирует наша экономика, и так далее. Но есть одна область, где его мудрость высвечивается особенно ярко: это его идеи и заявления о структуре и функционировании американской империи. Хомский говорит и пишет на эту тему с 60-х годов. Ниже приведены семь его очень сильных высказываний о пороках, жестокостях, грубых промахах и парадоксах американской империи, которые взяты с персонального сайта Хомского, а также с вебсайта его фанатов, собирающих там коллекцию из наблюдений ученого.

1. [В начале 2007 года] пошла новая волна статей и заголовков на первых страницах о «наращивании военной мощи Китая». Пентагон утверждал, что Китай увеличил свой наступательный военный потенциал, имея на вооружении 400 ракет, которые можно оснастить ядерными боеголовками. Потом у нас были дебаты: доказывает ли это, что Китай пытается завоевать мир, или это просто цифры неправильные, или что-то еще. Но здесь к месту одно маленькое примечание. Сколько ударных ракет в ядерном снаряжении имеется у США? Оказывается, 10000. А у Китая их 400 – если верить агрессивным «ястребам». И это доказывает, что Китай пытается завоевать мир.

Если внимательно читать иностранную прессу, то оказывается, что причина наращивания военной мощи китайцами заключается не только в безграничной агрессивности США. Она в том, что Соединенные Штаты улучшили свои возможности по наведению ракет на цель, и могут теперь уничтожать ракетные стартовые комплексы более изощренно, где бы они ни находились, причем даже мобильные. И кто после этого пытается завоевать мир? Ну, понятно, что китайцы. Ведь мир принадлежит нам, а они пытаются подчинить его себе. Это можно продолжать бесконечно. Просто выберите тему. Простого принципа «нам принадлежит мир» вполне достаточно, чтобы объяснить многое в дискуссии о международных делах.

2. Можем ли мы остановить милитаризацию космоса? Многое говорит о том, что можем. Причина в том, что на милитаризации настаивают фактически только Соединенные Штаты. Весь мир против – в основном из-за того, что он боится. США идут впереди всей планеты. Если другие страны не готовы даже мечтать о полномасштабном доминировании и власти над миром, то это значит, что они намного отстали. Несомненно, они будут на это реагировать. Но им хотелось бы остановить такую гонку. Кроме того, есть несколько договоров, которые уже подписаны и действуют, которые пользуются поддержкой буквально всего мира, и которые Соединенные Штаты пытаются торпедировать. Первый – это Договор о космосе от 1967 года, которым запрещено размещение оружия в космическом пространстве. Его подписали все, в том числе, США. Никто не пытается размещать оружие в космическом пространстве. Договор соблюдается, а нарушение договора очень легко отследить. В 1999 году его обсуждали на Генеральной Ассамблее ООН, и за него проголосовали 163 страны. Против был 0, воздержались Соединенные Штаты Америки и Израиль, который автоматически голосует так же, как США.

3. Глобализация это результат действий влиятельных государств, особенно США, которые вбивают торговые и прочие соглашения в глотку народам мира, чтобы корпорациям и богачам было легче господствовать в экономике самых разных стран, не имея перед их населением никаких обязательств.

4. США до сих пор называют военные вертолеты в честь жертв геноцида. И никто при этом даже глазом не моргнет. Есть «Чёрный ястреб». А еще есть «Апач». И «Команч». Я думаю, если бы в люфтваффе военные вертолеты называли «Еврей» или «Цыган», народ бы заметил.

5. Если что-то правильно (или неправильно) для нас, то это правильно (или неправильно) для всех остальных. Отсюда следует вот что. Если для Кубы, Никарагуа, Гаити и многих других неправильно бомбить Вашингтон и Нью-Йорк, то Рамсфелду нельзя бомбить Афганистан (под самыми надуманными предлогами). А раз он бомбит, его надо привлечь к суду за военные преступления.

6. Предположим, что, скажем, Китай создал военные базы в Колумбии, чтобы осуществлять нападения на Кентукки и Северную Каролину с применением химического оружия с целью уничтожения урожая смертоносного табака, который в больших количествах убивает китайцев. (Это Хомский писал о парадоксе антинаркотической войны, проводимой США в Центральной и Южной Америке.)

7. Конечно же, Соединенные Штаты обеспокоены иранским влиянием. Вот почему на последнем этапе ирано-иракской войны они начали активно помогать Ираку, что оказало решающее влияние на исход той войны. Вот почему Вашингтон продолжал активно обхаживать Саддама Хусейна, пока тот в августе 1990 года не нарушил американские планы в этом регионе. Обеспокоенность США по поводу иранского влияния также проявилась в решении поддержать кровавое и смертоносное наступление Саддама на шиитское население южного Ирака в марте 1991 года, сразу после окончания боевых действий. Конкретная причина состояла в страхе перед тем, что Иран, будучи шиитским государством, может оказать влияние на иракских шиитов. А более общая причина заключалась в угрозе «стабильности», которая могла возникнуть в случае успеха народной революции. Если перевести это на английский, угроза состояла в следующем: такой успех мог стимулировать демократические тенденции, а это ослабило бы те многочисленные диктатуры, на которые полагаются США, осуществляя свою власть над народами данного региона.

Вспомните, что Вашингтон поддерживал своего бывшего друга отнюдь не тайно. Военное командование США даже не дало взбунтовавшимся иракским офицерам взять в свои руки захваченную иракскую боевую технику и оружие. Произошло это в тот момент, когда резня шиитского населения продолжалась – прямо на глазах у сурового Нормана Шварцкопфа (американский военачальник, возглавлявший группировку Многонациональных сил во время войны в Персидском заливе в 1990-1991 годах – прим. перев.)

Оригинал публикации: 7 Brilliant Insights from Noam Chomsky on American Empire