Dövlət və korporasiyalar kasıbları necə qarət edir (Barbara Erenreyx)

Kasıblar ayrı-ayrılıqda oğrular üçün o qədər də cəlbedici deyillər. Bankirin "Hop stop"u aylıq ev kirəsinə kifayət edəcək məbləğdə pul gətirə bilər. Süpürgəçidən isə cinayət yerindən qaçmaq üçün çətin ki, avtobus bileti üçün kifayət edəcək məbləği oğurlaya bilərsən. Amma hətta Biznes Uik 2007-ci ildə kasıblar qrupunun əlverişli oğurluq obyekti olduğu haqda məqalə yerləşdirmişdi.

Mahiyyət ondadır ki, onların hamısını birlikdə qarət etmək lazmdır, tək halda yox, və onda demək olar ki, cinayətkarı tapmaq mümkün deyil. İşə götürənlər, məsələn, kompüterləri elə proqramlaşdıra bilərlər ki, hər maaşdan bir neçə dollar "kəsmək" mümkün olsun, və ya işçilərə iş gününün başlamasından yarım saat tez gəlməyi əmr edə bilər.

Borc alanlar, istər böyük firmalar olsun,istərsə də "maaşa qədər" borc alan xırda sələmçilər, ağılasığmaz faizlər tələb edərək əvvəlki yerli qanqsterlərin ekoloji yerini tutublar. Əgər gecikdirməyə görə cərimələri (hansı ki,ona görə də faizlər yığılır) də əlavə etsək, 600%-ə qədər illik alınır, və bütün bunlar ştatlar üçün tamamilə qanunidir.

Amma kasıbları təkcə özəl sektor qarət etmir. Yerli hakimiyyət orqanları aşkar etdi ki, vergi daxil olmaları düşdükdə, onları qismən cərimələrlə, rüşvətlərlə və ittiham edilənlərin-kasıbların boynuna qoyulmuş,adətən də sürücülük vəsiqəsi olmadan qanunsuz maşın idarə etdiyindən də olduqca az cinayətlərə görə, müxtəlif xərclərlə doldurmaq olar. Və həbsxanada saxlama dəyəri mənfəəti ötdükdə, daha çox yerli hakimiyyət orqanları müttəhimlərdən məhkəmə xərclərini, və hətta həbsxanada qalma xərlərini tələb etməyə başladılar.

Səfillərin bu şəkildə təqib edilməsinə Edvin Naulin – Miçiqandan olan evsiz, hansı ki, on altı yaşlı oğlunun həbsxanada saxlanması üçün aylıq 104 dollar ödəmədiyinə görə 2009-cu ildə həbsxanaya salmışdılar, nümunə ola bilər. O, bir qədər pul aldıqda düşünürdü ki, oğlunun həbsxana xərci üçün ödəyə biləcək. Bunun əvəzinə pulu onun özünün həbsi üçün ödəmə kimi müsadirə etdilər.

Oğurlanmış,kasıblardan təhdidlərlə və ya zorla alınmış məbləğlərin heç rəsmi rəqəmləri də mövcud deyil. Müstəqil tədqiqatçı Kim Boubo yazdığı "Amerikada maaş oğurluğu" kitabında işəgötürənlər tərəfindən işçilərdən oğurlananları ildə ən azı 100 milyard dollar dəyərində, bəlkə də 2 dəfə daha çox, qiymətləndirir. Hari Rivlin sələmçilər haqqında ("ABŞ borc çuxurunda: Sələmçi qarılardan "Yoxsulluq" koprorasiyasına kimi - işləyən kasıblar necə böyük biznesin qurbanı oldular") yazır ki, kasıblar onlara ildə 30 milyard dollar verirlər, kredit kartlarını, avtomobil və ev alınması üçün kreditləri,hansılar ki, onlardan da eyni məbləğdə pul alırlar, nəzərə almadan.

Əlbəttə bu məbləğlər az deyil. Onları kasıblara kömək üçün ən böyük dövlət proqramlarıyla müqayisə etmək olar. Hökumət vergi qaytarılması şəklində kasıblara ildə 55 milyard dollar ayırır. Hərçənd ki, hakimiyyət kasıblardan oğurlanan soyğunçu faizlərə barmaqarası baxır, onlar kasıblara yardım üçün kifayət etmir. "Ehtiyacı olan ailələrə müvəqqəti yardım” yeganə ümumi amerikan sosial proqramı dövlətdən və ştatlardan ildə cəmi 26 milyard dollar alır.
Yerli hakimiyyət orqanları özləri də soyğunçulara qoşulurlar. 2009-cu ildən, "Böyük resessiya"nın qızğın vaxtı kasıb kvartallarda polis zorakılığından şikayətlər getdikcə daha da çoxaldı. Küçəyə kötük atdın – zibilin atılmasına görə həbs, polis saxladı və axtardı və ciblərdə marixuana izləri tapdı – qandallar. Hər hadisədə – ən azı üçrəqəmli məbləğdə cərimə.
Həbsxana və/və ya cərimə ilə nəticələnən "Cinayətlər" siyahısı çox tez artır. Kaliforniyadan tutmuş Texasa, Pensilvaniyaya qədər hər yerdə məktəbdə dərsdən yayınmağa qarşı qanunlar sərtləşdirilir, və o həddə çatdırırlar ki, dərs vaxtı küçədə tutulmuş uşaqlara qandallar geyindirilir. Bugün Nyu-Yorkda cinayət sayılır – ayaqlarını metroda boş oturacağa qoymaq, Cənubi Karolinada isə qadın "zibillənmiş həyət"ə görə 480 dollar cərimə ödəmədiyi üçün 6 gün həbsxanada qalmalı oldu. Bəzi şəhərlər – məsələn, Nyuston və Filadelfiya – ictimai yerlərdə kasıblarla yemək bölüşməyi cinayət qəbul etdilər.

Kasıb olmaq – öz-özlüyündə hələ ki cinayət deyil, amma ən azı ştatların üçdə birində borclular həbsxanaya düşə bilərlər. Əgər mənzil sahibi və ya kredit şirkəti səni məhkəməyə veribsə, və sən təyin edilmiş gün iclasa gəlməyibsənsə, sənə həbs orderi verə bilərlər. İclası isə ona görə buraxmaq olar ki, çağırış həmin ünvana gəlməyə bilər, və ya hətta çağırış vərəqi kreditor tərəfindən qəsdən zibilə atıla bilər – adi hadisədir, bunun üçün hətta xüsusi ifadə də var - "zibil çatdırılması". Əgər sonra sınmış fara üçün nəqliyyat polisi səni dayandırarsa, və siyahıda sənin adını görərsə – birbaşa həbsxanaya get.

Bu "yeni cinayətlərdən" hər biri cəriməylə, həmçinin də həbsxana təhlükəsiylə cəzalandırılır, amma kasıbların soyğununun ümumi məbləğini bilmək çox çətindir – bu hakimiyyəti narahat etmir.

Cinayət işləri üzrə Milli vəkillər assosiasiyasının bu yaxınlardakı qiymətləndirməsi: 2006-cı ildə 10 500 000 xırda qanun pozuntusu baş vermişdir. Onlar üçün orta cərimə məbləğini aydınlaşdırmaq mümkün deyil, hərçənd adətən bu "yüzlərlə dollardır". Hətta əgər 200 dollar götürsək, və nəzərə alsaq ki, “cinayətkarların” 80-90% -i - rəsmən kasıb kimi qeydə alınmış insanlardır, onda polisin və məhkəmənin köməyi ilə yerli hakimiyyət orqanları kasıblardan ildə ən azı 2 milyard dollar alır və ya almağa çalışır.

Və yenə də bu hakimiyyətin kasıblardan topladığı payın kiçik bir hissəsidir. Alimentlərə görə borclular 105 milyard dollar ödəməyə məcburdur, bunun yarısını – uşaqlara kömək üçün ştatların yerli hakimiyyət orqanlarına ödəməlidirlər. Valideynlərin uşaqlar qarşısında mənəvi öhdəlikləri var, amma bu borcluların böyük əksəriyyəti kasıblardır.

Kasıblardan pul yığmaq – qəddarlıqdır, və adətən də mənasız qəddarlıq. Bir çox ştatlar alimentə görə borclu olanların sürücülük vəsiqələrini əllərindən alırlar, bununla da praktik olaraq onların işləyə bilməyəcəklərinə zəmanət verirlər. Miçiqan avtodayanacaq üçün borclu olan insanların sürücülük vəsiqələrini almağa başlayıb. Nyu Mexiko ştatında Las Kruzes-də yol qaydalarının pozulmasına üçün cərimələrin ödənilməməsinə görə su, qaz və kanalizasiyanın kəsilməsi haqqında qanun qəbul etdilər.
Qanunun caynaqlarına düşərək, insan tamamilə köməksiz olur. Əksər məhkəmələr onların ödənilə biləcək və ya ödənilə bilinməyəcəklərini fikirləşmədən cərimələr təyin edir, ödəmə planı üçün möhlət də həmçinin pul tutur.

Nyu-York universitetində Brennan Center for Justice-in tədqiqatının nəticələrinə görə, 15 ştatdan 14 yerli hakimiyyət orqanlarında cərimələri və peni ödəyə bilməyənlərdən, üstəlik gecikdirilmiş ödənişə və möhlətə görə "gün yığımı üçün” cərimə ödəməli olanlardan "yoxsulluq üçün cərimə"yə görə 300 dollara qədər pul tələb edirdilər. Axı həbsxana üçün də bəlkə ödəmək lazım olacaq, və şərti olaraq vaxtından əvvəl azad olma üçün xərclər də həmçininadətən müqəssirin üzərinə düşür.

Yerli hakimiyyət orqanlarının soyğuçuluğu "pis yoxsulluq kruqu" klişesinə yeni məna verir. Kasıblar cərimələri, və ya ev kirəsini, və ya müalicə xərclərini ödəmək üçüb pul olmadığından varlılardan daha çox hüquq-mühafizə orqanlarının hədəfinə çevrilirlər.

Və siz ələ düşən kimi, hesab edin ki, bütün sizin əmlakınız artıq sizin deyil. Məhkəmə xərclərdən başqa, mühakimə edilən üçün iş tapmaq daha çətindir. Və siz nə qədər daha da kasıb olursunuz, qanun bir o qədər daha tez sizə yenidən girişir, görünür ki, bu artıq "kruq" yox, düz cəhənnəmə aparan - burulğandır. Siz aşağı düşdükcə daha da sürətlə yıxılacaqsız – o vaxta qədər ki, küçələrə düşəcəksiz və sizi "ictimai yerdə işədiyiniz" və ya "səkidə yatdığınız" üçün "cinayət"ə görə həbs edəcəklər.



Tərcümə Günel Muradova

Марксистский и cоциалистический феминизм(ы)

Марксизм развеивает мифы о «демократии» и ее «плюрализме» и открывает нам глаза на систему классового господства, основанную на насильственной эксплуатации. Феминизм развенчивает мифы об «инстинкте» и романтической любви и выявляет мужское господство как господство силы. Оба вида анализа обращают наше внимание на фундаментальную несправедливость. Выбор такой: либо возвращаться к убаюкивающим мифам, либо, как говорил Маркс, работать над созданием такого социального порядка, который не нуждается в мифах, которые бы его поддерживали.

Барбара Эренрайх. «Что такое социалистический феминизм?» 1976 г.


Этот текст не претендует на системность или обзорный характер. Я почти ничего не знала о социалистическом феминизме, пока не обязалась делать доклад на первом занятии Школы феминизма — и как раз подготовка доклада стала для меня отличным поводом начать разбираться в теме, которая меня давно интересовала. В такой ситуации я, конечно, не могла представить никакой общей картины. Но я постаралась подобрать подходящие источники, комбинация которых, можно надеяться, поможет создать некоторое первичное представление о марксистском и социалистическом феминизмах не только у меня, но и у читательниц и читателей.

Разговор о марксистском и социалистическом феминизме или феминизмах начинается с терминологической проблемы. Прежде всего, у человека со стороны естественно должно возникнуть недоумение, если ему сказать, что это два разных направления в феминизме, которые во многом друг другу противоречат. Но даже это не будет всей правдой, потому что разные люди пользуются этими терминами по-разному. Некоторые современные марксисты не готовы разделять эти два течения и придерживаются мнения, что термин «марксистский феминизм» нужно продолжать использовать, частично переозначивая его и наполняя новым смыслом.



Тем не менее, существует традиция, согласно которой, если говорить коротко и несколько огрубляя, марксистским феминизмом называется течение, основанное на экономическом детерминизме, отрицающее наличие у женщин специфических интересов и утверждающее, что они должны вместе с мужчинами бороться за дело революции. Социалистический феминизм — это более позднее течение, которое оформилось в 1970-е; оно представляет собой синтез идей марксизма и радикального феминизма и отчасти полемизирует с обоими теоретическими направлениями.

Идеи феминизма были заложены еще Манифесте коммунистической партии, где сказано следующее:

Буржуа смотрит на свою жену как на простое орудие производства. Он слышит, что орудия производства предполагается предоставить в общее пользование, и, конечно, не может отрешиться от мысли, что и женщин постигнет та же участь.
Он даже и не подозревает, что речь идет как раз об устранении такого положения женщины, когда она является простым орудием производства.

Но основой основ марксистского феминизма заслуженно считается другой классический текст — книга Энгельса «Происхождение семьи, частной собственности и государства». Эта книга совершила переворот в науке — она впервые включила вопросы сексуальности и репродукции в экономическую теорию. Основная идея Энгельса состояла в том, что половое разделение труда стало значимым только с появлением частной собственности. Именно тогда, когда возникла необходимость распределять излишки производства, мужчины стали стремиться передавать накопленную собственность несомненному наследнику, и так был изобретен контроль над поведением женщины.

Таким образом, корень угнетения — это частная собственность. Следовательно, уничтожить частную собственность означает уничтожить объективное основание для угнетения женщин.



На этом постулате было основано мнение в марксистском феминизме конца XIX — начала XX века о том, что не существует «женского вопроса», отдельного от социально-экономических условий. Александра Коллонтай подчеркивала, что у буржуазных женщин и женщин-пролетарок разные интересы и, следовательно, объединение во имя общих женских интересов бесперспективно с точки зрения освобождения женщин рабочего класса: (Следует отметить, что Коллонтай формулирует эту позицию в 1908 году во введении к книге «Социальные основы женского вопроса» в контексте таких проблем, как гражданские права, право на труд и достойные условия труда и т.п. — то есть имея в виду гораздо более узкий круг вопросов, чем тот, который мы понимаем под «женским вопросом» сегодня.)
В рамках этой традиции внутри марксизма сложилось течение, сторонники которого отрицали или преуменьшали значение борьбы женщин за свои права, ставя ее ниже общей борьбы трудящихся против эксплуатации. Даже сейчас среди марксистов есть те, кто настаивает, что единственный выход для женщин — это поддерживать мужчин в борьбе за социализм. Кажется очевидным, что те, кто отстаивает эту позицию, не видят угнетения мужчинами женщин в рамках рабочего класса.

Между тем, еще в XIX веке в рамках социалистического движения высказывались и другие взгляды. Август Бебель в своей работе 1878 года «Женщина и социализм» выделил такой неэкономический метод угнетения женщины, как двойной стандарт сексуальной морали и сделал вывод, противоположный тому, что будет позже утверждать Коллонтай: все женщины, независимо от своей классовой принадлежности, имеют и общие интересы.

Это направление феминистской мысли в 1970-е оформилось в то, что получило название «социалистический феминизм», или, как его еще называют, «антикапиталистический феминизм».
Основания социалистического феминизма замечательно четко и последовательно изложены в статье американской феминистки и социалистки Барбары Эренрайх «Что такое социалистический феминизм?», написанной в 1976 году. Эренрайх в явной форме противопоставляет социалистический феминизм тому течению, которое она называет «механическим марксизмом»: для этих людей важно и достойно анализа только то, что связано с процессом производства и конвенциональной политической сферой. С этой точки зрения, любая другая часть человеческого опыта и социального существования — то, что связано с образованием, сексуальностью, отдыхом, семьей, искусством, музыкой, домашним трудом и так далее — находится вне основных процессов общественных изменений и принадлежит к «надстройке» или «культуре».
Эренрайх, как и многие другие социалисты, понимает и политику, и капитализм более широко: она отмечает, что капитализм, особенно в монополистической фазе, стремится завоевывать новые рынки и пронизывать всю общественную жизнь, а значит, потребление приобретает не меньшее значение, чем производство, и классовая борьба происходит не только на рабочих местах, но и в любой другой области, где сталкиваются классовые интересы, в том числе в образовании, медицине, искусстве, музыке и т.д. Цель социалистов с этой точки зрения не ограничивается изменением собственности на средства производства — речь идет об изменении всего социального существования в целом.

Она критикует своих современниц — радикальных феминисток за недооценку роли капитализма в угнетении женщин.

По мнению Эренрайх, радикальные феминистки ошибочно утверждают идею об универсальности мужского господства, о том, что все социальные системы представляют собой проявления патриархата и что империализм, милитаризм и капитализм — это просто проявления врожденной мужской агрессивности. Эренрайх считает такую позицию уязвимой по нескольким причинам.

Во-первых, она оставляет мужчин за бортом и не оставляет концептуальной возможности для примирения с ними на подлинно человеческой и эгалитарной основе.
Во-вторых, она обесценивает многие достижения женщин — до тех пор, пока они осуществляются в рамках патриархатной системы.

Но наиболее важно, с ее точки зрения, учитывать исторические изменения, обусловленные переходом от аграрного общества к промышленному капитализму. Потому что докапиталистическое общество было по-настоящему, в традиционном смысле слова патриархальным: центром производства было домашнее хозяйство, которым руководил старший мужчина в семье. А промышленный капитализм, как это ни парадоксально, вырвал почву из-под ног патриархата. Члены семьи стали массово покидать домашнее хозяйство, становясь индивидуальными и свободными наемными работниками на фабриках.

Естественно, капитализм тем самым не покончил с мужским господством. Но, как подчеркивает Эренрайх, та конкретная форма гендерного угнетения, которой мы подвергаемся сегодня, сложилась в значительной степени сравнительно недавно. Отсюда она делает вывод, что, чтобы женщины могли осознать свой сегодняшний опыт как женщин, им необходимо рассматривать и анализировать капитализм как систему.

И все-таки какие же проблемы женщин не решаются в рамках капитализма?

Прежде всего, речь идет об эксплуатации внутри семьи: уход за детьми и домашний труд остаются приоритетом женщин. Это положение дел может смягчаться благодаря сильному социальному государству (т.е. благодаря общественному давлению и законодательной деятельности партий левого крыла — иными словами, благодаря ограничению капитализма) и благодаря изменению общественных ценностей (например, распространению идеала ответственного отцовства). Но, с одной стороны, это происходит только в избранных странах — странах экономического Севера, причем не всех. С другой стороны, эти успехи всегда нестабильны, в силу того, что нестабилен сам капитализм: он подвержен регулярным периодам спада и кризисам, а каждый кризис приводит к демонтажу социального государства и возрождению консервативной риторики. И наконец, такие успехи всегда будут ограниченными, потому что идеология семьи продолжает играть для капитализма ключевую роль и в рамках капитализма никогда не произойдет, например, полного обобществления заботы о детях — потому что это потребует колоссальных государственных расходов, на которые никогда не пойдет ни одно капиталистическое правительство.

Еще один пример — сексуализация и объективация женского тела. Женское тело — рынок, уже завоеванный капитализмом, и эту стратегическую позицию он без боя не сдаст. Конечно, можно снова обсуждать, возможно ли отвоевать женское тело, не демонтируя капитализм, а только ограничивая его, но очевидно, что есть сильнейший аргумент против этого: объективация работает на подчиненный статус женщины в семье, а семья, как уже было сказано, имеет для капитализма важнейшее идеологическое значение.

Итак, что делать? Ответ феминисток-социалисток (и феминистов-социалистов): бороться и против патриархата, и против капитализма. А метод борьбы один — объединение с другими угнетенными группами.

Marksist və sosialist feminizm

Marksizm “demokratiya” və onun “plüralizmi” haqqında mifləri dağıdır və zorakı istismara əsaslanan sinfi hökmranlığa qarşı bizim gözlərimizi açır. Feminizm “instinkt” və romantik sevgi haqqında mifləri dağıdır və kişi hökmranlığını güc hökmranlığı kimi ifşa edir. Hər iki analiz növü bizim diqqətimizi fundamental ədalətsizliyə yönəldir. Seçim belədir: ya bizi yuxuladan miflərə qayıtmaq, ya da Marks dediyi kimi, onu dəstəkləyəcək mifə ehtiyacı olmayan sosial nizam yaratmaq üzərində işləmək.

Barbara Erenrayx. “Sosialist feminizm nədir?” 1976
Bu mətn sistemliliyə və ya xülasə şəklində xarakterə iddialı deyil. Mənə feminizm Məktəbinin ilk dərsində məruzə hazırlamaq vəzifəsi düşməyənə qədər- və məhz bu məruzənin hazırlanması məni çoxdan maraqlandıran mövzunu araşdırmaq üçün əla səbəb oldu, sosialist feminizm haqqında heç nə bilmirdim. Əlbəttə ki, belə vəziyyətdə heç bir ümumi təsvir təsəvvür edə bilməzdim. Amma tərtibi marksist və sosialist feminizm haqqında nəinki məndə, həm də oxucularda bəzi ilkin təsəvvürlər yarada biləcək münasib mənbələr seçməyə çalışdım.

Marksist və sosialist feminizm və ya feminizmlər haqqında söhbət terminoloji problemlərdən başlayır. Hər şeydən əvvəl, insana desək ki, bunlar feminizmdə tez-tez bir-birinə zidd olan iki fərqli istiqamətdir, təbii ki, həmin insanda hər hansı cəhətdən çaşqınlıq yaranacaq. Hətta bu bütöv həqiqət olmasa belə,çünki müxtəlif insanlar bu terminlərdən müxtəlif cür istifadə edir. Bəzi müasir marksistlər bu iki istiqaməti ayırmağa hazır deyillər və belə bir fikrin tərəfdarıdırlar ki, “marksist feminizm” terminini yavaş-yavaş mənasını dəyişməklə və ona yeni məna verməklə istifadə etməyə davam etmək lazımdır.


Bununla belə, belə bir ənənə mövcuddur ki, bu ənənəyə görə, qısa və kobud şəkildə desək, marksist feminizm qadınlarda spesifik maraqları inkar edən və onların kişilərlə birlikdə inqilabın işi uğrunda mübarizə aparmalı olduqlarını iddia edən iqtisadi determinizmə əsaslanan cərəyandır. Sosialist feminizm - 1970-ci illərdə formalaşmış daha gənc cərəyandır; o marksizmin və radikal feminizmin sintezidir və qismən hər iki nəzəri istiqamətlə mübahisəyə girir.
Feminizm ideyalarının əsası hələ kommunist partiyasının Manifestində qoyulmuşdur, orada deyilir:
Burjua öz qadınına adi istehsal aləti kimi baxır. O eşidir ki, istehsal alətlərini ümumi istifadəyə vermək nəzərdə tutulur, və, əlbəttə ki, onun qadınını da eyni tale gözləyəcəyi haqda fikirdən əl çəkə bilmir.
O heç təxmin belə etmir ki, söhbət elə qadınların sadə istehal aləti olduqları belə vəziyyətinin aradan qaldırılmasından gedir.

Amma marksist feminizmin təməlinin əsasını haqlı olaraq digər klassik mətn – Engelsin “Ailənin,xüsusi mülkiyyətin və dövlətin mənşəyi” kitabı təşkil edir. Bu kitab elmdə inqilab etdi – o ilk dəfə olaraq seksuallıq və reproduksiya məsələlərini iqtisadi nəzəriyyəyə daxil etdi. Engelsin əsas ideyası bundan ibarət idi ki, əməyin cinsi bölgüsü yalnız xüsusi mülkiyyətin yaranması ilə məna kəsb etməyə başladı. Məhz istehsal əlavələrinin bölünməsinə ehtiyac yarandıqda kişilər yığılmış mülkiyyəti varisə verməyə can atmağa başladılar, beləliklə də qadının davranışı üzərində nəzarət yarandı.

Beləliklə, zülmün kökü – xüsusi mülkiyyətdir. Uyğun olaraq, xüsusi mülkiyyəti aradan qaldırmaq qadınlara olunan zülmün obyektiv əsasını aradan qaldırmaq deməkdir.

XIX əsrin sonları XX əsrin əvvəlləri üçün marksist feminizm haqqında belə fikirlərin əsası bu postulatla qoyulmuşdur ki, sosial-iqtisadi şərtlərdən kənarda “qadın məsələsi” mövcud deyil. Aleksandra Kollantay qeyd edirdi ki, burjua qadınları ilə proletar qadınların maraqları müxtəlifdir, uyğun olaraq da, ümumi qadın maraqları uğrunda birləşmək işçi sinfin qadınlarının azad olması nöqteyi-nəzərindən perspektivsizdir: (Qeyd etmək lazımdır ki, Kollontay bu mövqeyini 1908-ci ildə “Qadın məsələlərinin sosial mənşəyi” kitabının girişində vətəndaş hüququ, əmək hüququ və düzgün iş şəraiti və s. kimi problemlərin kontekstində - yeni, bugün “qadın məsələləsi” adı altında anladığımız məsələlərdən daha dar məsələləri nəzərdə tutaraq, ifadə edir.)

Marksizm daxilində bu ənənə çərçivəsində cərəyan formalaşmışdı, hansının ki, tərəfdarları qadınların öz hüquqları uğrunda mübarizəsini işçilərin istismara qarşı ümumi mübraizəsindən aşağı qoyaraq onu inkar edir və ya kiçildirdi.İndi də marksistlərin içərisində elələri var ki, qadınların yeganə çıxış yolu kimi – sosializm uğrunda mübarizədə kişiləri dəstəkləmək olmasında israr edirlər. Aydın görünür ki, kim bu mövqedə dayanır işçi sinif daxilində qadının kişi tərəfindən əsarətə alındığını görmür.
Bununla belə, hələ XIX əsrdə sosializm hərəkatları daxilində başqa baxışlar da səsləndirilirdi. Avqust Bebel 1878-ci ildə “Qadın və sosializm” əsərində seksual əxlaqın ikili standartı kimi qadın zülmünün qeyri-iqtisadi metodunu ayırdı və daha sonralar Kollontayın iddia etdiyi “daxil olduğu sinifdən asılı olmayaraq bütün qadınlar həm də ümumi maraqlara malikdir,” fikrinə əks olan nəticəyə gəldi.
Feminist fikirlərin bu cərəyanı 1970-ci illərdə “sosialist feminizm” və ya onu başqa cür də adlandırdıqları kimi “antikapitalist feminizm” adlanan cərəyan kimi formalaşdı.

Sosialist feminizmin əsasları çox aydın və ardıcıl şəkildə amerikan feministi Barbara Erenrayxın 1976-cı ildə yazılmış “Sosialist feminizm nədir?” məqaləsində izah olunub. Erenrayx açıq şəkildə sosialist feminizmi onun “mexaniki marksizm” adlandırdığı cərəyana qarşı qoyur: bu insanlar üçün yalnız istehsal prosesi və konvensional siyasi sahə ilə bağlı olan şeylər vacibdir və analiz üçün uyğundur. Bu nöqteyi-nəzərdən, insan təcrübəsinin və sosial yaşamının istənilən digər hissəsi – təhsillə, seksuallıqla,istirahətlə,ailə ilə,incəsənətlə,musiqi ilə,ev əməyi ilə və s. bağlı şeylər –ictimai dəyişikliklərin əsas prosesləri xaricində qalır və “üstquruma” və ya “mədəniyyətə” daxildir.

Bir çox digər sosialistlər kimi, Erenrayx da həm siyasəti, həm də kapitalizmi daha geniş mənada başa düşür: o qeyd edir ki, kapitalizm,xüsusilə inhisarçı fazada, yeni bazarlar əldə etməyə can atır və bütün ictimai həyatı yarıb keçir, deməli, istehlak istehsaldan az məna daşımır, və sinfi mübarizə təkcə iş yerlərində deyil, həm də sinfi maraqların toqquşduğu istənilən digər sahələrdə, eyni zamanda da təhsildə,tibbdə,musiqidə və s., baş verir. Bu nöqqteyi-nəzərdən sosialistlərin məqsədi istehsal vasitələri üzərində mülkiyyətin dəyişdirilməsi ilə məhdudlaşmır – söhbət bütövlükdə sosial yaşamın dəyişməsindən gedir.

O öz müasirlərini – radikal feministləri qadınlara qarşı olan zülmdə kapitalizmin rolunu qiymətləndirməməkdə tənqid edir.

Erenrayxın fikrincə, radikal feministlər yanlış olaraq kişi hökmranlğının universal olması ideyasını, bütün sosial sistemlərin öz-özlüyündə patriarxatın təzahürü olmasını və imperializm,militarizm və kapitalizmin –sadəcə anadangəlmə kişi zorakılğının təzahürü olmasını iddia edirlər. Erenrayx belə mövqeni bir neçə səbəbə görə zəif hesab edir.

Birincisi, o kişiləri bir kənara qoyur və onlarla əsl insani və eqalitar əsasda razılaşmaq üçün konseptual imkana yol vermir.

İkincisi, o qadınların bir çox nailiyyətlərinə qiymət vermir – nə qədər ki, onlar patriarxat sistem daxilində həyata keçirlər.

Amma onun nöqteyi-nəzərinə görə ən əsası, aqrar cəmiyyətdən sənaye kapitalizminə keçidlə şərtlənən tarixi dəyişiklikləri nəzərə almaqdır. Çünki, kapitalizməqədərki cəmiyyət sözün ənənəvi mənasında həqiqətən patriarxal idi: istehsalın mərkəzi ailənin böyük kişisi tərəfindən idarə edilən ev təsərrüfatı idi. Sənaye kapitalizmi isə, nə qədər ziddiyyətli olsa da, patriarxatın ayağının altından torpağı qaçırdı. Ailə üzvləri fabriklərdə fərdi və azad muzdlu işçiyə çevrilərək kütləvi şəkildə ev təsərrüfatını tərk etməyə başladılar.

Əlbəttə, kapitalizm bununla kişi hökmranlığına son qoymadı. Amma Erenrayxın qeyd etdiyi kimi, bugün bizim məruz qaldığımız gender zülmünün konkret forması, əsas etibarilə nisbətən yaxın zamanlarda yaranmışdır. O buradan belə nəticəyə gəlir ki, qadınların bugünkü təcrübələrini qadın təcrübəsi kimi dərk etmək üçün kapitalizm bir sistem kimi baxılmalı və analiz edilməlidir.

Hər şeydən əvvəl, söhbət ailə daxilindəki istismardan gedir: uşaqlara baxmaq və ev əməyi qadın prioroteti olaraq qalır.İşlərin belə vəziyyəti güclü sosial dövlət vasitəsilə (yəni, ictimai təzyiq və sol partiyaların qanunverici fəaliyyəti vasitəsilə - başqa sözlə, kapitalizmin məhdudlaşması ilə) və ictimai dəyərlərin dəyişməsi (məsələn,məsuliyyətli atalıq idealının yayılması) ilə yüngülləşə bilər. Amma bir tərəfdən, bu yalnız seçilmiş ölkələrdə - İqtisadi Şimal ölkələrində, özü də hamısında yox, baş verir. Digər tərəfdən, bu nailiyyətlər kapitalizmin özü qeyrii-stabil olduğundan həmişə qeyri-stabildir: o müntəzəm olaraq tənəzzül və böhranlara meyllidir,hər bir böhran isə sosial dövlətin demontajına və konservativ ritorikanın dirçəlməsinə səbəb olur. Və nəhayət, belə nailiyyətlər həmişə məhdud olacaq, çünki, ailə ideologiyası kapitalizm üçün əsas rol oynamağa davam edir və kapitalizm şərtləri daxilində heç vaxt, məsələn, uşaqlara qayğının tamamən ictimailəşməsi baş verməyəcək – çünki, bu heç bir kapitalist hökumətin razılaşmayacağı böyük miqdarda dövlət xərcləri tələb edir.

Daha bir nümunə - qadın bədəninin seksuallaşdırılması və obyektivləşdirilməsi. Qadın bədəni – artıq kapitalizm tərəfindən fəth edilmiş bazardır, və bu strateji mövqeydən o döyüşsüz əl çəkməz. Əlbəttə, qadın bədənini kapitalizmi dağıtmadan,onu məhdudlaşdırmaqla geri almağın mümkün olub-olmadığını yenidən müzakirə etmək olar, amma görünür ki, buna qarşı güclü arqument var : obyektivləşdirmə qadının ailədə asılı statusu üçün keçərlidir, ailə isə, artıq qeyd olunduğu kimi, kapitalizm üşün mühüm ideoloji mən kəsb edir.

Beləliklə, nə edək? Feminst-sosialistlərin cavabı: həm patriarxata,həm də kapitalizmə qarşı mübarizə aparmaq. Bir mübarizə metodu var – digər əzilmiş qruplarla birləşmək.

Mixail Levi din, inkişaf və ekososializm haqqında

Braziliya filosofu və sosioloqu Mixail Levi Valter Benamin, gənc Marks və Frans Kafka haqqında işləri ilə məşhurdur. O, ekososializm hərəkatının nəzəriyyəçilərindən və aktivistlərindən biridir. "Nəzəriyyələr və təcrübələr" filosofla dinin nə vaxt öz mövcudluğunu dayandıracağı, ictimaiyyətin diqqətini ekoloji problemlərə necə cəlb etmək və XXI əsrdə işçi hərəkatı haqqında söhbət etdi.

— Siz öz mətnlərinizin və çıxışlarınızın çoxunu libertar teologiya məsələlərinə həsr edirsiz. Məlumdur ki, Rusiyada inanan insanların sayı çoxdur, və son zamanlar inanan insanlarla ateistlərin münasibəti haqqında məsələ daha tez-tez meydana çıxır. Bəzən görünür ki, bir az sonra Rusiyada dindarlıq konservatizmin və geriliyin sinonimi olacaq. Xristianlığın özündə inqilabçı nəsə varmı varmı yoxsa sizing araşdırdığınız, konkret sosial şəraitdə yaranan bütün bu hadisələr inananların siyasiləşməsidir?
— Mən deyərdim ki, din və müqəddəs yazılar öz-özlüyündə inqilabçı ola bilməz. Onlar min müxtəlif üsulla izah edilə bilərlər. Ona görə hər şey insanların onu necə oxuduqları və izah etdikləri hər bir konkret vəziyyətdən asılıdır. Dində ayrılmaz mahiyyət yoxdur. Çox əsrlər katolik kilsəsi İncildən mühafizəkar vasitə kimi istifadə edirdi, amma 60-70-ci illərdə Kuba inqilabının və Latın Amerikasındakı sosial etirazların təsiri altında yəhudi-xristian ənənələri radikal-demokratik libertar vasitə kimi şərh olunmağa başladı. Bu dinin xüsusiyyətləriylə izah edilə bilməz, müəyyən tarixi dövrdə konkret yerdə konkret sosial və siyasi şəraitlə izah edilməlidir. Düşünürəm ki, bu digər dini konfessiyalara da aid edilə bilər. Mən heç vaxt pravoslavlığı araşdırmamışam, amma bilirəm ki, XX əsrin əvvəllərində Sankt-Peterburqda pravoslav cəmiyyətində xristian sosialist qrupları var idi.

— İstənilən solçu üçün dinə necə yanaşmaq məsələsi həmişə son dərəcə aktual olub, bu gün isə xüsusilə. Bir marksist kimi siz inanan insanları və dini bütün mənfi rəyləri və mövhumatlari ilə qəbul edirsiz yoxsa siz buna sadəcə müvəqqəti fenomen kimi yanaşırsız, hansı ki, öz vaxtını yaşayır və bir gün siz uğrunda mübarizə apardığınız cəmiyyətin gəlməsi ilə yox olacaq?
— Din minilliklərdir ki mövcuddur, və mən bilmirəm, o daha neçə vaxt mövcud olacaq. Mən inanmıram ki, bir dəfə o yox olacaq. Bu Maarifçilik dövrünün illüziyası idi ki, din bitmişdir. Din mövcud olmağa davam edirdi. Hesab edirəm ki, sollar üçün, onların marksist və ya anarxist olmağından asılı olmayaraq, məsələ bu cür dayanmamalıdır. İnsanlar tanrıya inanırlar ya inanmırlar — bu əhəmiyyətsizdir. Vacib olan odur ki, insan mövcud siyasi sistemlə bağlı hansı mövqe tutur, insan kapitalizmə qarşı çıxır və ya onu dəstəkləyir, diktatora qarşıdır və ya qarşı deyil. Solçunun hər hansı dini hərəkata və ya qrupa münasibətini məhz bu suallar formalaşdırmalıdır.

— Siz ekososializmin nəzəriyyəçilərindən və aktivistlərindən birisiz, Ekososializm Manifestinin müəllifisiz. Ekososializm istehsalın və iqtisadiyyatın daimi artım ehtiyacı haqqında postulatın tənqidi üzərində qurulur. Amma işçilər necə olsun? Axı əgər istehsal artmazsa, iş yerlərinin sayı da artmayacaq.
— Bu belə deyil. Söhbət iqtisadiyyatın böyüməməsindən getmir. Bu gün dünyada mövcud olan müəyyən fəaliyyət növləri əslində faydasızdır. Və ekososializm hesab edir ki, biz onlardan qurtulacağıq. Belə fəaliyyət növünə, məsələn, reklam daxildir. Biz həmçinin atom enerjisindən istifadəni istəmirik, atom enerjisinin istənilən silah növünün yaradılmasında və ümumiyyətlə silah yaradılmasında istifadə olunmasını. Amma bununla belə bir çox fəaliyyət növləri var ki, biz onları hal-hazırda inkişaf etdiklərindən daha çox inkişaf etdirmək istərdik. Biz günəş energetikasını, təhsili, pulsuz ictimai nəqliyyatı, orqanik kənd təsərrüfatını inkişaf etdirmək istəyirik. Bütün sadalanan fəaliyyət növləri böyük miqdarda iş qüvvəsi tələb edir. İş qüvvəsi insan və ekologiya üçün faydasız,təhlükəli olan fəaliyyət sahələrindən insan və ekologiyaya xeyir verəcək və müsbət təsir edəcək fəaliyyət sahələrinə yerini dəyişəcək. Bu ekososializmin dəstəklədiyi dəyişikliklərdir.
Hamı üçün kifayət qədər iş olacaq. Amma biz həm də istəyirik ki, insanlar daha az işləsinlər. İstəyirik ki, hər kəsin oxumaq, incəsənətlə məşğul olmaq, oynamaq, sevişmək üçün çox boş vaxtı olsun. İstehsal diliylə söyləsək, biz daha çox boş vaxt istehsal etmək istəyirik, nəinki daha çox əmtəə. Bu gün insanlar daha çox mal alırlar. Onlar burjua konsyumerizm ideologiyasının nəticəsi olan istehlaka mübtəla olublar. Ekososialist cəmiyyətdə daha reklam və burjuaziya ideologiyasının təzyiqi olmayacaq. İnsanlar hər hansı bir şeyi öz real ehtiyaclarını təmin etmək üçün alacaqlar. Baza ehtiyacları, əlbəttə, qida və paltardan daha genişdir, həm də mədəniyyət və təhsilə ehtiyacdır.

— Amma əgər bugünkü vəziyyət haqqında danışsaq, hər hansı bir səbəbdən indiyə qədər bütün dünyada az insan sol hərəkətə qoşulub. Axı kapitalizm çərçivəsində ekoloji problemləri həll etməyin mümkünsüzlüyünü anlamaq üçün müxtəlif elmi məruzələrin oxunmasına bir neçə gün xərcləmək kifayətdir. Necə düşünürsünüz, problem nədədir, niyə insanlar bu qarşılıqlı əlaqəni görmürlər? Və Avropada və Braziliyada belə problem varmı.
— Əlbəttə, insanlar konkret problemlər üzrə səfərbər olurlar. Mübarizə vaxtı onlar aşkar edə bilərlər ki, onların düşməni təkcə müəyyən konkret korporasiya deyil, həm də dövlətdir, və bütövlükdə bütün sistemdir. Lokal mübarizə siyasi mübarizəyə çevrilə bilər. İnsanlar anlamağa başlayırlar ki, onlar sistemlə mübarizə aparırlar. Bu lokal problemlərin əhali ilə hökumət və korporasiyalar arasında siyasi qarşıdurmalara gətirdiyi Latın Amerikasında dəfələrlə baş verib. Solların qarşısında dayanan əsas məsələ, bu mübarizədə iştirak etmək və öz lokal problemini həll etməyə çalışarkən insanların niyə sistemlə qarşılaşdıqlarını onlara izah etməkdir. Mübarizə vasitəsilə konkret lokal tarixin iştirakçıları siyasi şüur əldə edə bilərlər.

— İnsanlara dərk etmək çətindir ki, bəzən zavodu bağlamaq və insanları iş yerlərisiz qoymaq bütün şəhər və ətraf mühit sakinlərini zəhərləməkdən daha yaxşıdır. Görünür , əgər iş yerini itirmək ehtimalı varsa, işçilər özləri ekososializm idealları üçün mübarizə aparmayacaqlar. Kim ekososializmə doğru dəyişikliklərin agenti ola bilər? Ekososializmin həyatda təcəssüm etməsi dövlət layihəsi ola bilərmi.
— Düşünürəm ki, ekoloji problemlər təkcə işçilərə aid deyil, həm də kəndlilərə, gənclərə, qadınlara— kapitalistlərdən və məmurlardan başqa, bütün əhaliyə aiddir. İnsanların əksəriyyəti potensial olaraq dəyişikliklərin tərəfdarıdır. Əlbəttə, bağlamağa çalışdığınız zavodun işçilərindən dəstək tələb etmək mümkün deyil. Əgər bizim böyük və nüfuzlu ekoloji hərəkatımız olarsa, biz zavodun işçiləri ilə bu məsələni başqa cür müzakirə edə bilərik. Məsələn, avtomobil zavodu var, avtomobillər isə böyük miqdarda karbon qazı istehsal edir. Biz işçilərə deməyəcəyik ki, biz zavodu bağlamaq və onları küçəyə atmaq istəyirik. Biz onlara izah edəcəyik ki, maşınlar — ciddi ekoloji problemdir. Axı insanlar onları daha az alırlar deyə bir çox zavodlar bağlanır. Buna görə biz işçilərə təklif edirik ki, onlar yenidən profillənsinlər və avtomobil deyil, deyək ki, avtobus, tramvay və ya velosiped istehsal etsinlər. Sonra bu təklifi həmkarlar ittifaqıyla müzakirə etmək lazımdır və zərərli istehsalı azaltmaq, insanların iş yerlərinin saxlamaq üçün hər hansı bir qərara gəlmək mümkündür.

— Bu gün ictimai şüurda inkişaf ideyası daimi iqtisadi artım ehtiyacı haqqında postulatla, həmçinin müasir elmin və texnikanın inkişafıyla bağlıdır. Siz inkişafı dayandırmaq istəyirsiz yoxsa sadəcə onu başqa cür anlayırsınız?
— Düşünürəm, izah etmək lazımdır ki, inkişaf kapitalizm şəraitində bu formanı qəbul edir, hansı ki, ekoloji fəlakətə aparır. Biz də inkişaf tərəfdarlarıyıq, amma ekososializmdə o başqa formaları qəbul edəcək. Biz alternative enerji növlərinin, ictimai nəqliyyatın, orqanik aqrar sənaye və s. inkişafını istəyirik. Bütün bu sahələr elmin və texnikanın inkişafını tələb edir. Kapitalizmdə elm və texnika kapitalın maraqlarına əsasən inkişaf edir, insanların maraqlarına əsasən deyil.

— Siz işçi hərəkatının müxtəlif təşkilatlarıyla qarşılıqlı əlaqədə olursuz, Braziliya işçi partiyasıyla və başqaları ilə. Siz bu gün işçi sözü altında nə başa düşürsüz? Müasir işçilər kimlərdir?
— Əlbəttə, biz təkcə sənaye işçiləri haqqında danışa bilmərik. Biz həmçinin kəndliləri , gəncləri, tələbələri, xidmət sahəsinin işçilərini, yəni bu sözün ən geniş mənasında işləyən insanları nəzərdə tutmalıyıq. Və əgər siyasət haqqında söhbət gedirsə, bütün bu insanlardan ibarət koalisiya olmalıdır.

— Eyni zamanda da, bütün sadalanan insanların müxtəlif maraqları vardır. Əvvəllər biz sinfi maraqlar haqqında danışa bilirdik, amma bu gün cəmiyyətin siniflərə bölünməsi müəyyən mənada işləmir, siniflər artıq yoxdur. Ola bilsin, yeganə aktual sosial bölgü böyük kapitalistlərin 1 %-i və işçilərin 99 %-dir. Biz bununla nə edə bilərik?
— Birincisi, mən yenə də hesab edirəm ki, siniflər hələ də mövcuddur, XIX əsrdə olduqlarından başqa formada olsa da. Mənim fikrimcə, insanların əksəriyyəti bu gün böhranları, sosial bərabərsizliyi və ekoloji problemləri yaradan bu irrasional sistemdən qurtulmaq arzusuyla birləşə bilərlər. Mövcud nizamın saxlanmıasında yalnız insanların 1 %-i maraqlıdır. Qalan 99 % bir ümumi marağa malikdir — bu nizama son qoymaq.

— Onda bu ümumi maraqları dərk etməyə nə kömək edə bilər? Axı indi insanlar kifayət qədər bir-birindən ayırılıblar.
— Maraqların ümumiliyini dərk etməyə ümumi mübarizə kömək edə bilər. Yunanıstana baxın. Orada insanlar neoliberal islahatlara qarşı mübarizədə ,sərt iqtisadiyyat siyasətinə qarşı, pensiyaların və sosial ödəmələrin ixtisarına qarşı və s. birləşiblər. Occupy Wall Street etirazları vaxtı ABŞ vətəndaşları insanlar öz evlərindən və mənzillərindən çıxarılan zamanı banklara kömək etməyə üstünlük verən siyasətə qarşı mübarizədə birləşmişdilər. Amma insanları təşkilatlandıra, onları maraqların ümumiliyinə inandıra və mübarizə apara biləcək insanlar lazımdır..

Михаэль Леви о религии, прогрессе и экосоциализме

Бразильский философ и социолог Михаэль Леви известен своими работами о Вальтере Беньамине, молодом Марксе и Франце Кафке. Он является одним из теоретиков и активистов экосоциалистического движения. «Теории и практики» поговорили с философом о том, когда религия прекратит свое существование, как привлечь внимание общественности к экологическим проблемам и что представляет из себя рабочее движение в XXI веке.

— Многие свои тексты и выступления вы посвящаете вопросам либертарной теологии. Как известно, в России большое число верующих людей, и в последнее время все более остро возникает вопрос о взаимоотношениях верующих и атеистов. Иногда кажется, что еще чуть-чуть и религиозность в России станет синонимом консерватизма и отсталости. Есть ли что-то революционное в христианстве самом по себе, или же все те случаи политизации верующих, которые вы изучали, возникали в конкретных социальных условиях?
— Я бы сказал, что религия и священные тексты сами по себе не могут быть революционными. Они могут быть интерпретированы тысячей разных способов. Поэтому все зависит от каждой конкретной ситуации, как люди их читают и интерпретируют. В религии нет неотделимой сущности. Многие века католическая церковь использовала Евангелие в консервативном ключе, но в 60-х и 70-х годах под влиянием революции на Кубе и социальных протестов в Латинской Америке иудеохристианская традиция была проинтерпретирована в радикально-демократическим либертарном ключе. Это может быть объяснено не свойствами религии, а конкретными социальными и политическими обстоятельствами в конкретном месте в определенный исторический период. Я думаю, это может быть применено и к другим религиозным конфессиям. Я никогда не изучал православие, но я знаю, что в начале XX века в Санкт-Петербурге были группы христианских социалистов в православном сообществе.

— Для любого левого вопрос о том, как относиться к религии, всегда стоит остро, а сегодня особенно. Как марксист вы принимаете верующих людей и религию со всеми предрассудками и суевериями или же вы относитесь к этому лишь как к временному феномену, который доживает свое время и исчезнет однажды, при наступлении того общества, за которое вы боретесь?
— Религия существует тысячелетия, и я не знаю, как долго она еще будет существовать. Я не верю, что однажды она исчезнет. Это было иллюзией эпохи Просвещения, что с религией покончено. Религия продолжала существовать. Я считаю, что для левых, будь они марксистами или анархистами, вопрос не должен стоять так. Верят люди в бога или нет — неважно. Важно то, какую позицию занимает человек по отношению к существующей политической системе, выступает ли человек за капитализм или против него, за диктатора или против. Именно ответы на эти вопросы должны формировать отношение левого к какому-либо религиозному движению или группе.

— Вы являетесь одним из теоретиков и активистов экосоциализма, автором экосоциалистического манифеста. Экосоциализм строится на критике постулата о необходимости постоянного роста производства и экономики. Но что делать с рабочими? Ведь если производство не будет расти, не будет увеличиваться число рабочих мест.
— Это не совсем так. Речь не идет о том, что экономика не будет расти. Определенные виды деятельности, которые есть в мире сейчас, на самом деле бесполезны. И экосоциализм предполагает, что мы от них избавимся. К такой деятельности, например, относится реклама. Мы также не хотим использования атомной энергии, использования энергии атома для создания любого вида оружия и вообще создания оружия. Но при этом есть много видов деятельности, которые мы бы хотели развить в большей степени, чем они развиты сейчас. Мы хотим развить солнечную энергетику, образование, бесплатный общественный транспорт, органическое сельское хозяйство. Вся перечисленная деятельность требует большого количества рабочей силы. Рабочая сила переместится из тех сфер деятельности, которые являются бесполезными, опасными для человека и для экологии, в те сферы, которые будут приносить пользу и благоприятно воздействовать на человека и экологию. Это те изменения, за которые выступает экосоциализм.
Работы будет достаточно для всех. Но мы также хотим, чтобы люди работали меньше. Мы хотим, чтобы у каждого было больше свободного времени, чтобы можно было учиться, заниматься искусством, играть, заниматься любовью. Если говорить на языке производства, то мы хотим производить больше свободного времени, нежели больше товаров. Сегодня люди покупают все больше и больше товаров. Они одержимы потреблением, что является следствием буржуазной идеологии консьюмеризма. В экосоциалистическом обществе не будет больше давления рекламы и буржуазной идеологии. Люди будут покупать что-либо для удовлетворения своих реальных нужд. Базовые нужды, конечно, шире, чем еда и одежда, это также потребность в культуре и образовании.

— Но если говорить о сегодняшней ситуации, то по какой-то причине до сих пор во всем мире не так много людей примкнуло к левому движению. Ведь достаточно потратить несколько дней на чтение разных научных докладов, чтобы понять, что решить экологические проблемы в рамках капитализма невозможно. Как вы думаете, в чем проблема, почему люди не видят этой взаимосвязи? И есть ли такая проблема в Европе и в Бразилии.
— Конечно, люди мобилизуются по конкретным проблемам. Во время борьбы они могут обнаружить, что их врагом является не только данная конкретная корпорация, но и государство, и вся система в целом. Локальная борьба может стать политической. Люди начинают понимать, что они борются с системой. Это много раз происходило в Латинской Америке, где локальные проблемы перетекали в политическое противостояние населения с правительством и корпорациями. Задача левых в том, чтобы принимать участие в этой борьбе и объяснять людям, почему, пытаясь решить свою локальную проблему, они сталкиваются с системой. Через борьбу участники конкретной локальной истории могут обрести политическую сознательность

— Людям сложно осознать, что иногда лучше закрыть завод и оставить людей без этих рабочих мест, чем травить всех жителей города или обитателей среды. Очевидно, что сами рабочие не станут бороться за экосоциалистические идеалы, если есть вероятность потерять рабочее место. Кто может быть агентом изменений в сторону экосоциализма? Может ли воплощение экосоциализма в жизни быть государственным проектом.
— Я думаю, что экологические проблемы касаются не только рабочих, но и крестьян, и молодых людей, и женщин — все население, кроме капиталистов и чиновников. Большая часть людей являются потенциальными сторонниками перемен. Конечно, невозможно требовать поддержки от рабочих завода, который вы призываете закрыть. Если у нас будет большое и влиятельное экологическое движение, тогда мы сможем обсуждать с работниками завода этот вопрос иначе. Например, есть автомобильный завод, а автомобили производят огромное количество углекислого газа. Мы не станем говорить рабочим, что мы хотим закрыть завод и выкинуть их на улицу. Мы объясним им, что машины — это серьезная экологическая проблема. Ведь люди покупают их все меньше, из-за чего многие заводы закрываются. Поэтому мы предлагаем рабочим перепрофилироваться и производить не автомобили, а скажем автобусы, трамваи или велосипеды. Далее это предложение необходимо обсуждать с профсоюзом и есть возможность прийти к какому-то решению, чтобы и вредное производство сократилось, и у людей осталась работа.

— Сегодня в общественном сознании идея прогресса связана с постулатом о необходимости постоянного экономического роста, а также с развитием современной науки и техники. Хотите ли вы остановить прогресс или вы просто понимаете его по-другому?
— Я думаю, необходимо объяснить, что при капитализме прогресс принимает такую форму, которая ведет к экологической катастрофе. Мы так же сторонники прогресса, но при экосоциализме он примет другие формы. Мы хотим развития альтернативных видов энергетики, общественного транспорта, органической агропромышленности и так далее. Все эти сферы требуют развития науки и техники. При капитализме наука и техника развиваются согласно интересам капитала, а не людей.

— Вы взаимодействуете с различными организациями рабочего движения, с Бразильской рабочей партией и другими. Что вы сегодня понимаете под словом рабочие? Кто такие современные рабочие?
— Конечно, мы не можем говорить только об индустриальных рабочих. Мы также должны иметь ввиду крестьян, молодежь, студентов, работников сферы услуг, то есть работающих людей в самом широком смысле этого слова. И если говорить о политике, то должна быть коалиция из всех этих людей.

— В то же самое время, у всех перечисленных людей разные интересы. Раньше мы могли говорить о классовых интересах, но сегодня разделение общества на классы в определенном смысле не работает, классов больше нет. Возможно, единственным актуальным социальным разделением является раскол общества на 1 % крупных капиталистов и 99 % рабочих. Что мы можем с этим делать?
— Во-первых, я все же считаю, что классы до сих пор существуют, пусть и в других формах, отличных от тех, что они принимали в XIX веке. На мой взгляд, большая часть людей сегодня может быть объединена общим желанием избавиться от этой иррациональной системы, создающей кризисы, социальное неравенство и экологические проблемы. Только 1 % людей имеет интерес в поддержании существующего порядка. Остальные 99 % имеют общий интерес — покончить с этим порядком.

— Тогда что может помочь осознать эти общие интересы? Ведь сейчас люди достаточно разобщены.
— Осознать общность интересов может помочь общая борьба. Посмотрите на Грецию. Там люди объединены борьбой против неолиберальных реформ, против политики строгой экономии, против сокращения пенсий и социальных выплат и так далее. Граждане США во время протестов Occupy Wall Street были объединены борьбой против политики, предпочитающей помогать банкам, в то время как людей выселяют из своих квартир и домов. Но необходимы люди, которые смогут организовать людей, убедить их в общности интересов и вести борьбу.

Правда о гулаге

Из огня да в полымя. Горбачёвскую перестройку народ метко поименовал катастройкой. Величайшей геополитической катастрофой двадцатого века назвал президент Путин распад Советского Союза.

Нам придётся уточнить: не распад. а развал. И развал с подачи г-на Ельцина, которому нынешняя власть соорудила роскошный памятник п Екатеринбурге.

Но мы сейчас не об зтом.

Вот уже много лет подрастающие поколения в России пугают «ужасами социалиэма». Нескончаема истерия по поводу того, что индустриализация в СССР была проведена силами многих миллионов «рабов-заключённых».

Однако вот какие данные па основе личной работы с архивами приводит в своей статье учёный с мировым именем Виктор Земсков.

«В страшном 37- м» в ГУЛАГе находилось 1 196369 чел., из которых 87%составляли уголовники.

В 38- м году в ГУЛАГе было уже I 881 570 человек, то есть туда массово поступили «жертвы 37-го». уголовники составляли 81%.

С 39-го года и до начала войны количество заключённых стало уменьшаться. Самый маленький процент уголовников был в 1947 году: 40% из 1.7 млн заключенных лагеря наполнились полицаями, бандеровцами, фашистскими приспешниками и прочими «безвинными жертвами», по мнению нынешних либерастов и толерастов.

«Максимальное число заключённых в ГУЛАГе, приходившееся на 1 января 1950 г., составляло 2 561 351 человек». Из них уголовников было 77%.

Так много это или мало – почти 1,9 миллиона заключённых в «пик массовых репрессий»?

Давайте сравним с «оплотом демократии» – США, где в настоящий момент, в мирное время, в тюрьмах находятся почти два с половиной миллиона человек.

Население США – около 300 млн, а СССР тех лет – около 200 млн. Если пересчитать США на население СССР, то получается, что в США сейчас было бы 1,53 млн заключённых, что несколько меньше, чем «в пик сталинских массовых репрессий», –1,88 млн, несколько больше, чем в «страшном 37-м», и примерно равно количеству заключенных в СССР 1939 года – 1,66 млн.

Подчёркиваю – всех заключённых ГУЛАГа.

Количество заключённых в тюрьмах России в 2000 году – примерно 1,1 млн человек, что при пересчёте на численность населения СССР (145 млн против 200 млн) примерно на 25% больше, чем в 1937 году, и на столько же меньше, чем в 1938 году. То есть не то что заметной – практически никакой разницы нет.

Вероятность оказаться в тюрьме в те годы при Сталине и в России при Ельцине -Путине была практически одинаковой.

Количество зэков в СССР всегда составляло менее двух процентов трудовых ресурсов СССР тех лет (около 120 млн), так что утверждение о том, что «индустриализация
проведена руками зэков», – наглое и беспардонное вранье. Никак не могли 2% внести не то что решающий, а даже заметный вклад в экономику, более того, их можно
было занять разве что на неквалифицированных работах. Но самое главное, что к 1938 году основные задачи индустриализации были уже успешно выполнены, а сама она завершена примерно на 80%: индустриализация уже шла 10 лет, с 1928 года, и была практически закончена в 1939 году.

До 1938 года в лагерях и колониях находилось около миллиона заключённых, а в самые трудные годы индустриализации и вовсе около полумиллиона, как, например, в 1934 году. То есть все годы индустриализации, включая 1937-й, и речи не было ни о каких «миллионах зэков». Среднее количество заключённых в период индустриализации составляло примерно 0,8 процента от трудовых ресурсов СССР. Можно с полным основанием заявить, что вклад заключённых в построение экономики СССР ничтожен.

Что, кстати, без вопросов признают серьёзные исследователи. Грустно смотреть на наших соотечественников, повторяющих как попугаи беспардонную ложь, демонстрируя неспособность сравнить два числа.

Странно, почему не слышно голосов о том, что экономика России или США в наши дни основывается на рабском труде заключённых, – для этого намного больше оснований, чем для СССР середины 30 -х годов?! И все это после того, как подросло поколение беспризорников Гражданской, в экстремальных условиях заброски тысяч диверсантов из Румынии, Польши, Венгрии, Финляндии, Китая... В условиях, когда страна была фактически военным лагерем, одна война за другой: басмачество, КВЖД, Испания, Хасан, Халхин-Гол... И при всем при том количество заключенных на душу населения практически такое же, как в США сейчас.

Статья Земскова увидела свет в июне 1991 года. То есть мерзавцы в верхушке все прекрасно знали и целенаправленно лгали обществу в СМИ! Это преступление перед своим народом тем более тяжкое, что оно осуществлялось, как акция прикрытия другого чудовищного преступления – уничтожения своей страны.

Может быть, в СССР все население было ангельски законопослушным, а в тюрьмах сидели сплошь невиновные? Увы, «в действительности число осуждённых по политическим мотивам (за «контрреволюционные преступления») в СССР за период с 1921 по 1953-й, т. е. за 33 года, составляло около 3,8 млн человек».

То есть никаких «десятков миллионов жертв» не было и близко! Осуждёнными по «политическим мотивам» считаются полицаи, каратели, басмачи, агенты иностранных разведок, диверсанты и так далее. Причём осуждённые к совершенно разным наказаниям, включая ссылку и высылку (765 180 чел.).

В конце 80 -х годов по распоряжению Горбачева была создана «комиссия по реабилитации». В расширенном виде она продолжила свою работу в «демократической России» («О реабилитации жертв политических репрессий». Закон РФ от 18 октября 1991 г.). По данным Генпрокуратуры, всего за время действия Закона «О реабилитации жертв политических репрессий» пересмотрено 636 302 уголовных дела в отношении 901 127 человек, из которых 637 614 реабилитировано.

Позвольте, а где же «многие миллионы жертв»?! Ведь именно это было главным мотивом уничтожения преступной системы. То есть СССР – страна, приговорённая к смерти, была невиновна?!

Назвать деятельность этой комиссии до крайности пристрастной будет слишком мягко – то, что там творилось, можно назвать выражением «полный беспредел»

Реабилитировались все скопом, оправдывались совершенно явные преступники, «пересмотр дела» занимал в лучшем случае несколько минут. О многом говорит попытка реабилитировать Власова, которая не удалась только из-за массового возмущения ветеранов. Немногие открытые уголовные дела показывают беспредельные по своей наглости «оправдания» диверсантов и шпионов, схваченных при переходе границы с оружием в руках.

Председателем этой «комиссии» был Яковлев. Согласно его указанию, «поскольку все внесудебные органы были антиконституционными формированиями, то, следовательно, все приговоры, на основании которых производились репрессии, были недействительны, а потому, стало быть, все без исключения репрессированные автоматически объявляются реабилитированными».

Про антиконституционность, кстати, это вранье, «тройки» по сути были трибуналами, которые в ускоренном варианте в основном рассматривали дела тех лиц, виновность которых не подлежала сомнению, например схваченных с поличным – с оружием при переходе границы и т. п. (Игорь Пыхалов. «Невинны ли «жертвы репрессий»).

Во времена Горбачёва были «реабилитированы» примерно 900 тысяч. Часто сюда пытаются приплюсовать около 700 тыс. «реабилитированных» при Хрущеве. Но реабилитированных, то есть признанных невиновными политических, тогда было около 15 тыс., остальных просто амнистировали или им снизили сроки наказания. То есть к «невинным жертвам» приписывают излишне сурово, по мнению хрущевцев, наказанных и прощённых преступников. Эти 700 000 подверглись реабилитации уже яковлевской комиссией, то есть это люди, посчитанные дважды.

Кстати, найти настоящее количество попавших под «необоснованные массовые реабилитации» не так просто. Официальный результат яковлевской комиссии – 637 614 чел. Позвольте, а где «32 миллиона безвинных жертв», как заявлял сам Яковлев на встрече с президентом Путиным?

Были основания у советских людей панически бояться Сталина и «массовых репрессий»? Два десятка лет лжецы всех мастей визжат с телеэкрана и в газетах, что да, был просто ужас, выжить в «мясорубке массовых репрессий» было огромной удачей, а весь народ просто колотило от ужаса. «Все» ложились спать в холодном поту, не зная, пойдут ли они завтра утром на работу или же окажутся в подвалах НКВД. При этом ссылаются на слова неких «очевидцев» и «переживших» бабушек, которые якобы всю жизнь провели в страхе.

Бабушки бабушками, мало ли кто что помнит сейчас и как интерпретирует со слов третьих лиц, – есть ли возможность посмотреть на происходящие события не предвзято, с числами? Тем более есть огромное количество бабушек и родственников, утверждающих обратное. Правда, без доступа к телеящику.

Есть, и довольно простая, доступная каждому методика, называется «сравнительный анализ рисков». Каким был риск оказаться «репрессированным» во времена Сталина и насколько это много по сравнению с другими, более привычными нам событиями, которых следует опасаться?

Вы ужаснётесь, но после уничтожения СССР, по официальной статистике, бандитами было убито свыше полумиллиона человек, а более миллиона получили тяжкие телесные повреждения.

В общем, за годы перехода России к демократии преступники убивали примерно по 30 тысяч человек в год. За 17 лет это свыше полумиллиона.

За 33 года, которые Сталин был у власти, были приговорены к расстрелу примерно 650 тысяч человек, приговор приведен в исполнение менее чем в 50% случаев (С. Миронин. «Разоблачение очередного мифа»). Население СССР при Сталине составляло примерно 200 млн чел., население России сейчас менее 150 млн, что мы, естественно, примем во внимание в наших оценках.

Во времена Сталина в стране жили свыше 300 миллионов человек – выросло и сменилось целое поколение.

Итак, бояться НКВД и Сталина в годы первых пятилеток люди не имели никаких оснований. Они и не боялись, утверждающие это лгут, лгут так же, как и про десятки миллионов «репрессированных». Бояться погибнуть «в расстрельном подвале НКВД» советскому человеку смысла не было никакого, если он не преступник или ушибленный на голову, тем более информация о них, мягко говоря, не афишировалась.

Практически по всем свидетельствам, доклад Хрущева был шоком для людей – они и не подозревали о «массовых репрессиях». Что ж это за «массовые репрессии», о которых люди не подозревают?! Не ведать о многих миллионах жертв – то же самое, что не подозревать, например, о том, что в Гражданскую, оказывается, людей убивали и они умирали от голода и тифа (примерно 7 млн человек). Совсем как в школьном сочинении современного дебила «поколения пепси»: «Из книг Солженицына советские люди узнали, как страшно жить в этой стране...»

Хорошо, с расстрелами выяснили, а как обстоит дело с парализующим ужасом «оказаться в застенках»? Шанс оказаться в застенках при Сталине был практически такой же, как сейчас оказаться в тюрьме в США или современной России.

В настоящее время преступники убивают или тяжело калечат примерно 100 тысяч человек в год. Это только то, что регистрирует наша «демократическая милиция-полиция». Однако «нет тела – нет дела»: каждый год в России без вести пропадают около 100 тысяч человек (это только те, о ком заявили родственники), из которых свыше 10 тысяч пропадают навсегда, тем не менее в стране за время «демократических преобразований» официально насчитывается около 100 тысяч неопознанных трупов: ушли и не вернулись…

В год на дорогах России погибают более 30 тысяч человек, около 300 тысяч получают увечья, примерно треть из них приводит к непоправимой потере здоровья.

Итого получаем, что в результате установившегося в России режима, приведшего к запредельной для нашей страны преступности и крайней опасности перемещения, ежегодно погибают минимум 60 000 человек, получают тяжелые ранения свыше 200 000 человек, пропадают без вести свыше 10 тысяч человек.

Двести семьдесят тысяч человек в год! За 17 лет «в освобожденной от большевиков стране» в результате действия или преступного бездействия государственной власти погибли, пропали без вести или были тяжело ранены с нанесением непоправимого вреда здоровью примерно 4 миллиона 600 тысяч человек только согласно официальным данным!

Сравните это даже с высосанными из пальца яковлевскими 1,5 млн «жертв» – в три раза меньше за вдвое больший срок в стране, население которой составляет менее 75% от СССР времен Сталина. В восемь раз более опасно! Кстати, при Сталине убийств было примерно 6–10 тысяч в год в 200-миллионной стране. Даже с учетом их и количества раненных бандитами в те годы жить при Сталине было в шесть раз безопаснее, чем в сегодняшней России.

То есть шансов безвинно пострадать (быть расстрелянным или оказаться в тюрьме или ссылке) во времена Сталина было в 6 раз меньше, чем быть убитым или искалеченным преступниками в «освобождённой» стране, причём считая даже по совершенно беспредельному, шулерскому счету уничтожителей СССР и агентов влияния нашего геополитического врага. В реальности же риски жизни в обществе для обычного человека периода «демократической России» более чем на порядок превосходят риски для советского человека времён Сталина.

Так кто же боялся ложиться спать в те времена? Преступники и их пособники. Например, шпион или вор в любые времена в любой стране, ложась спать, не знает, проснётся ли он утром в своей постели или ему распахнёт объятия камера предварительного заключения.

Напрашивается вывод, что при Сталине страдала от ужаса «пятая колонна» и лица, ей горячо сочувствующие, а народу бояться не было никаких оснований.

Страдали ли в те суровые годы невиновные?

Конечно, страдали, как страдают и сейчас. Было и сведение счетов, и подлые подставы завистников, и ошибки следственных органов. И в результате всего этого –судебные ошибки, которые есть везде.

В благополучной Америке, например, «ошибка правосудия» составляет около 5% осуждённых. Это официальные данные, основанные на признании самих американских судей. Это означает, что в тюрьмах США в настоящий момент безвинно сидят свыше ста тысяч человек, а сколько их будет за 30 лет?

Кстати, правозащитники и ассоциации адвокатов называют число, в 2–3 раза большее.

Значит ли это, что человечеству следует отказаться от правосудия? Увы, в любом обществе судебные ошибки – зло, которого никак не удается избежать. Из того, что при операции умирает определённый процент больных, не следует, что операции надо вовсе отменить. Точно так же никому в голову не приходит отменить суды и следственные органы, несмотря на все их издержки и недостатки, – отказ от них приведёт к несравненно более тяжёлым последствиям. Если это сделать, в обществе будет невозможно жить. Единственное, что можно сделать, это периодически воз-
вращаться к пересмотру дел, что и происходит во всех странах.

Казалось бы, можно сделать вывод о том, что «репрессии вообще миф, времена были суровые, врагов много, кое-где порой встречались отдельные недостатки, но ничего экстраординарного не было». Более того, рассматривавший дела осуждённых преступников в бытность свою Генеральным прокурором России Казанник публично заявил, что «во времена Сталина законность не нарушалась».

Так неужели репрессий не было? Нет. Я утверждал не это, а то, что нет ничего экстраординарного в количестве осуждённых, и то, что подавляющее их большинство были виновны. Вывод, что репрессий не было, неверен. Репрессии имели место, но их масштаб чудовищно преувеличен разношёрстной компанией антисоветчиков.

Александр Федотов

QULAQ haqda həqiqət

Yağışdan çıxıb yağmura düşmək. Qorbaçovun yenidənqurmasını xalq haqlı olaraq fəlakət yenidənqurması adlandırıb. Prezident Putin Sovet İttifaqının süqutunu XX əsrin geosiyasi fəlakəti adlandırdı.
Biz dəqiqləşdirməli olacıq: süqut yox dağılma. İndiki hakimiyyətin şərəfinə Yekaterinburqda təmtəraqlı abidə ucaltdığı cənab Yelsinin əli ilə dağılma.
Amma indi söhbət onda deyil.

Artıq neçə illərdir ki, Rusiyanın yetişən nəslini "sosializm dəhşətləri" ilə qorxudurlar. SSRİ-də sənayeləşmənin çox milyonlu "qul-məhbus" gücü hesabına həyata keçirilməsi haqda sonsuz isteriya ilə.
Amma dünyaca tanınmış alim Viktor Zemskov-un öz məqaləsində nümunə gətirdiyi ,özünün arxivlərlə iş əsasında əldə etdiyi məlumatlar bunlardır.

"Qorxunc 1937-ci ildə " QULAQ-da (Главное управление лагерей и мест заключения-Düşərgələr üzrə baş idarə) 1 196369 insan vardi ki, bunun da 87%-ni cinayətkarlar təşkil edirdi.
1938-ci ildə QULAQ –da insanların sayı artıq 1 881 570-ə çatmışdı, yəni ora kütləvi surətdə "37-ci il qurbanları" da daxil idi. Cinayətkarlar 81% təşkil edirdilər.
39-cu ildən və müharibənin başlanğıcına kimi məhbusların sayı azalmağa başladı. Cinayətkarların ən aşağı faizi 1947-ci ildə olmuşdu: indiki liberast və tolerastların fikrincə, düşərgələrə salınmış 1.7 milyon məhbusun 40%-ni polislər ,faşizm tərəfdarları və digər "günahsız qurbanlar" təşkil edirdi .
"QULAQ”-a düşmüş məhbusların maksimal sayı, 1 yanvar 1950-ci il tarixi üçün 2 561 351 insan təşkil edirdi". Onlardan 77%-i cinayətkarlar idi.
"Kütləvi repressiyaların qızğın vaxtı" 1,9 milyon məhbus - çoxdur yoxsa az?
Gəlin hal-hazırda, sülh vaxtı həbsxanalarında iki milyon yarımdan çox insan yerləşən "demokratiyanın dayağı" –ABŞ ilə müqayisə edək.

ABŞ əhalisinin sayı – təxminən 300 milyondur, həmin dövrün SSRİ-nin əhalisi – təxminən 200 milyon. Əgər SSRİ əhalisini ABŞ-a saysaq, o zaman ABŞ-da indi 1,53 milyon məhbus olardı ki, bu da "kütləvi Stalin repressiyalarının qızğın vaxtından", – 1,88 milyondan bir qədər az, "qorxunc 37-ci il repressiyalarından " bir qədər çox, və təxminən 1939-cu ildə SSRİ-də məhbusların miqdarına – 1,66 milyona bərabərdir.
Vurğulayıram – QULAQ-ın bütün məhbusları.
2000-ci ildə Rusiya həbsxanalarında yerləşən məhbusların sayı – təxminən 1,1 milyon insan idi ki, bu sayı SSRİ əhalisinin sayı üçün hesabladıqda (200 milyona nisbətdə 145 milyon) 1937-ci ildə olduğundan təxminən 25% çox, 1938-ci ildə olduğundan bir o qədər azdır.. Yəni praktik olaraq heç bir fərq yoxdur.
Həm Stalinin dövründə, həm də Rusiyada Yelsin-Putin dövründə həbsxanaya düşmək ehtimalı praktik olaraq eyni idi.
SSRİ-də dustaqların sayı həmişə o illərin SSRİ-nin əmək resurslarının 2%-dən az hissəsini (təxminən 120 milyon insan) təşkil edirdi, ona görə "sənayeləşmə dustaqların əliylə həyata keçirilmişdir" iddiası həyasız və abırsız yalandır. 2% heç vaxt iqtisadiyyata həlledici yox, heç nəzərə çarpacaq töhfə belə verə bilməzdi, bundan başqa, onlara yalnız xüsusi hazırlıq tələb etməyən işləri tapşırmaq olardı. Amma ən əsası budur ki, 1938-ci ilə sənayeləşmənin əsas məsələləri artıq müvəffəqiyyətlə yerinə yetirilmişdi, özünün isə təxminən 80%-i başa çatmışdı: sənayeləşmə artıq 10 il idi ki, davam edirdi, 1928-ci ildən başlamışdı, və 1939-cu ildə praktik olaraq yekunlaşmışdı.

1938-ci ilə qədər düşərgələrdə və koloniyalarda bir milyona yaxın məhbus var idi, sənayeləşmənin ən çətin illərində isə heç yarım milyon məhbus yox idi, necə ki, məsələn, 1934-cü ildə. Yəni bütün sənayeləşmə illəri boyunca , 1937-ci il də daxil olmaqla, "milyonlarla dustaq" haqqında danışmaqdan söhbət gedə bilməz. Sənayeləşmə dövründə məhbusların orta sayı SSRİ-in əmək resurslarının təxminən 0,8 faizini təşkil edirdi. Tam əsaslanmış şəkildə bildirmək olar ki, məhbusların SSRİ iqtisadiyyatının qurulmasına verdikləri töhfə əhəmiyyətsizdir.
Hansı ki, yeri gəlimşkən, bunu ciddi tədqiqatçılar şübhəsiz qəbul edir. Tutuquşu kimi abırsız yalanları təkrarlayaraq iki sayı müqayisə edə bilmədiyini göstərən həmyerlilərimizə baxmaq acınacaqlıdır.
Qəribədir, niyə Rusiya və ya ABŞ iqtisadiyyatının dövrümüzdə məhbusların qul əməyinə əsaslanması haqda səslər eşidilmir , bunun üçün daha çox əsas var, nəinki 30-cu illərin ortasında SSRİ üçün?! Və bütün bunlar yiyəsiz Vətəndaş müharibəsi nəslinin, ekstremal şəraitdə Rumıniyadan, Polşadan, Macarıstandan, Finlandiyadan, Çindən və s. ölkələrdən minlərlə başlı-başına atılmış diversantın böyüməsindən sonra baş verir. Ölkənin faktiki olaraq hərbi düşərgə, dalbadal müharibə olduğu şəraitdə: basmaçılıq, Şərq-Çin dəmir yolu, İspaniya, Həsən, Xalxin-Qol... Və bütün bunlarla bərabər adambaşı əhaliyə düşən məhbusların sayı, praktiki olaraq, hazırda ABŞ-da olduğu qədər idi.

Zemskov-un məqaləsi 1991-ci ilin iyununda işıq üzü gördü. Yəni yuxarıda oturan alçaqlar hər şeyi yaxşı bilirdilər və KİV-də məqsədyönlü şəkildə cəmiyyətə yalan danışırdılar! Öz xalqı qarşısında bu cinayət ona görə daha ağırdır ki, o digər böyük cinayətin-ölkəsinin məhv edilməsinin gizlədilməsi aksiyası kimi həyata keçirilirdi.
Bəlkə SSRİ-də bütün əhali mələk kimi qanuna riayət edən idi, həbsxanalarda isə tamamilə günahsızlar otururdular? Əfsuslar olsun ki, "həqiqətdə SSRİ-də 1921-ci ildən 1953-cü ilə kimi, 33 il ərzində, siyasi motivlərə ("əksinqilabi cinayətlər" üzrə) görə ittiham edilmiş insanların sayı 3,8 milyon təşkil edirdi ".
Yəni "on milyonlarla qurbana" olmamışdı və bu saya yaxın deyildi! "Siyasi motivlərə" görə ittiham edilmişlər polislər, cəzalandıranlar, basmaçılar, xarici kəşfiyyatların agentləri, diversantlar və s. hesab edilir. Həm də sürgün və mühacirət də daxil olmaqla, tamamilə müxtəlif cəzalara ittiham edilmişlər (765 180 insan).
80-ci illərin sonunda Qorbaçovun sərəncamına əsasən "bəraət üzrə komissiya" yaradılmışdı. Komissiya öz işini genişləndirilmiş şəkildə "demokratik Rusiyada" da davam etdirdi ("Siyasi repressiya qurbanlarına bəraət qazandırılması Haqqında". 18 oktyabr 1991-ci ildən Rusiya Federasiyasının qanunu). Baş prokurorluğun məlumatına görə, "Siyasi repressiya qurbanlarına bəraət qazandırılması Haqqında” qanunun qüvvədə olduğu dövr ərzində 901 127 insan barəsində 636 302 cinayət işi təkrar gözdən keçirilmişdir, bunlardan 637 614 nəfərinə bəraət qazandırılmışdır.

İcazə verin soruşaq ,bəs "çox milyonlu qurbanlar" haradadır?! Axı bu cinayətkar sistemin məhv edilməsinin əsas motivi məhz bu idi. Yəni SSRİ – ölümə məhkum edilmiş ölkə, günahsız idi?!
Bu komissiyanın fəaliyyətini son dərəcədə ədalətsiz adlandırmaq çox yumşaq olardı – orada baş verənləri "tamamilə özbaşınalıq" ifadəsi ilə adlandırmaq olar”.

Hamıya toplu şəkildə haqq qazandırılırdı, tamamilə aydın cinayətkarlar bəraət qazanırdılar, "işin yenidən baxılması" ən yaxşı halda bir neçə dəqiqə çəkirdi. Yalnız veteranların kütləvi etirazına görə Vlasov-a bəraət qazandırılması cəhdininin baş tutmaması çox şeydən xəbər verir. Bəzi açıq cinayət işləri əllərində silahla sərhəd keçidi vaxtı tutulmuş diversantların və casusların "bəraət qazandırılmasının" sonsuz həyasızlığını göstərir.
Bu "komissiyanın" sədri Yakovlev idi. Onun göstərişinə əsasən, " bir halda ki,bütün məhkəmədən kənar orqanlar qeyri-qanuni şəkildə formalaşmışdı, uyğun olaraq, bütün hökmlər, hansılara əsasən repressiyalar aparılırdı, etibarsız idilər, deməli ona görə də, bütün cəzalandırılmışlar istisnasız, avtomatik olaraq bəraət qazandırılmış elan edilir".
Yeri gəlmişkən, qeyri-qanuni olması yalandır, "üçlər" faktiki olaraq tribunal idi, hansılar ki, sürətləndirilmiş variantda əsasən təqsirli olması şübhə doğurmayan şəxslərin ,məsələn, silahlı sərhəd keçidi zamanı cinayət üstündə tutulmuşların və s., məsələlərinə baxırdılar (İqor Pıxalov. " "Repressiyaların qurbanları" günahsızdırmı”).

Qorbaçovun dövründə təxminən 900 min insana "bəraət qazandırılmışdı". Tez-tez bura Xruşovun dövründə təxminən 700 min "bəraət qazandırılmışı" da daxil etməyə çalışırlar. Amma o zaman bəraət qazandırılmışlar, yəni siyasi günahsız elan edilmişlər, təxminən 15 min nəfər idi, yerdə qalanları sadəcə əfv etmişdilər və ya cəza müddətlərini azaltmışdılar. Yəni , xruşovçuların fikrincə, "günahsız qurbanların" sayını gərəksiz olaraq, cəzalandırılmış və əhv olunmuş cinayətkarlarla artırırlar. Həmin 700 000 insan yakovlev komissiyası tərəfindən artıq bəraət qazanmışlar, yəni bu insanlar ikinci dəfə yenidən hesablanır.
Yeri gəlmişkən, "əsassız kütləvi bəraət" altına düşmüşlərin əsl sayını tapmaq elə də asan deyil. Yakovlev komissiyanın rəsmi nəticəsi – 637 614 insandır. İcazənizlə, bəs president Putinlə görüşü zamanı Yakovlevin bəyan etdiyi "32 milyon günahsız qurban" hardadır?
Sovet insanlarının Stalindən və "kütləvi repressiyalardan" bərk qorxmaqları üçün əsasları vardı? İyirmi il ərzində hər cür yalançı teleekrandan və qəzetlərdə ciyildəyirlər ki, bəli, hər şey dəhşətli idi, "kütləvi repressiya ətçəkənində" sağ qalmaq böyük uğur idi, və bütün xalq dəhşətdən sarsılmışdı. "Hamı” sabah səhər işə gedəcəyini və ya Daxili İşlərin Xalq Komissariatının zirzəmilərinə düşəcəklərini bilmədən gecə soyuq tərlə yatırdı. Bu halda hansısa "şahidlərin" və "həmin dövrlərdə yaşamış " nənələrin sözlərinə istinad edirlər, hansı ki, guya bütün həyatlarını qorxu ilə keçiriblər.
Nənələr öz yerində, bugün xatırlayanlar və üçüncü şəxslərin sözlərindən izah edənlər azdırmı, – baş vermiş hadisələrə saylarla obyektiv baxmamaq imkanı varmı? Xüsusən də bunların əksini iddia edən xeyli sayda nənələr və qohumlar var. Düzdür, telequtuya daxil olmaq imkanı olmayan.
Var, və kifayət qədər sadə, hər kəs üçün əlçatan metodika, "risklərin müqayisəli analizi" adlanır. Stalin dövründə "repressiya" olmaq riski nə qədər idi və bu digərlərilə , qorxmalı olduğumuz, bizim adət etdiyimiz hadisələrlə müqayisədə nə qədər çoxdur?
Siz dəhşətə gələcəksiniz, amma SSRİ-in məhv edilməsindən sonra, rəsmi statistikaya görə, quldurlar tərəfindən yarım milyonundan çox insan öldürülmüşdür, və milyondan çox insan ağır bədən xəsarətləri almışdır.
Ümumi olaraq, Rusiyanın demokratiyaya keçdiyi illər ərzində cinayətkarlar ildə təxminən 30 min insan öldürüblər. Bu 17 il ərzində yarım milyondan çox insan deməkdir.

Stalinin hakimiyyətdə olduğu 33 il ərzində təxminən 650 min insan güllələməyə məhkum edilmişdi, 50% -dən aşağı halda hökm icra olunub (S. Mironin. "Növbəti mifin ifşası"). Stalin vaxtı SSRİ-in əhalisi təxminən 200 milyon insan təşkil edirdi, indi Rusiyanın əhalisi 150 milyondan azdır ki, bunu da biz, təbii ki, qiymətləndirilmələrimizdə nəzərə alacıq.
Stalin dövründə ölkədə 300 milyondan çox insan yaşayırdı – tam bir nəsil artmışdı və əvəz olunmuşdu.
Beləliklə, birinci beşillik illərində Daxili İşlərin Xalq Komissariatından və Stalindən qorxmaq üçün insanların heç bir əsası yox idi. Onlar heç qorxmurdular da, bunu iddia edənlər yalan danışırlar, on milyonlarla "repressiya olunmuşlar" haqqında yalan danışdıqları kimi. Sovet insanı üçün "Daxili İşlərin Xalq Komissariatının güllələnmə zirzəmisində " həlak olmaqdan qorxmağın heç bir mənası yox idi, əgər o cinayətkar və ya başdan xarab deyildisə, xüsusən onlar haqqında informasiya, yumşaq desək, elan edilmirdi.
Praktiki olaraq bütün dəlillərə görə, Xruşovun məruzəsi insanlar üçün şok idi – onlar "kütləvi repressiyalar" haqqında heç şübhələnmirdilər də. Axı bu nə "kütləvi repressiya" idi ki, insanların bundan xəbəri yox idi?! Çox milyonlu qurbanlar haqqında bilməmək – Vətəndaş müharibəsi zamanı insanların öldürürdüyü və onların aclıqdan və yatalaqdan (təxminən 7 milyon insan) öldükləri haqda bixəbər olmaq kimi bir şeydir. Eynilə müasir "Pepsi nəsilinin" səfeh nümayəndəsinin məktəb inşasında qeyd olunduğu kimi: "Soljenitsinin kitablarından sovet insanları bildilər ki, bu ölkədə yaşamaq necə də qorxuludur..."
Yaxşı, güllələmələrlə hər şey aydın oldu, bəs "zindanlara düşmək" kimi iflic edici qorxu ilə bağlı vəziyyət necə olsun? Stalin vaxtı zindana düşmək şansı praktiki olaraq, indi ABŞ-da və ya müasir Rusiyada həbsxanada olmaq şansına bərabərdir.

Bu gün cinayətkarlar ildə təxminən 100 min insan öldürürlər və ya insan şikəst edirlər. Bu təkcə bizim "demokratik milisimizin-polisimizin" qeydə aldığıdır. Ancaq "cəsəd yoxdur – iş də yoxdur": hər il Rusiyada təxminən 100 min insan izsiz itir (bu yalnız haqqında qohumları bildirilən insanlardır), hansılardan ki, 10 mindən çoxu həmişəlik itir, bununla belə ölkədə "demokratik dəyişikliklər" ərzində rəsmən təxminən 100 min tanınmamış cəsəd hesablanır: getmişlər və bir daha qayıtmamışlar…
İl ərzində Rusiya yollarında 30 mindən çox insan həlak olur, təxminən 300 min xəsarət alır, onlardan təxminən üçdə biri şikəstliyə gətirir.
Yekunda alırıq ki, Rusiyada qurulmuş rejim nəticəsində hər il minimum 60 000 insan həlak olur, 200 000-dən çox insan ağır xəsarətlər alır, 10 mindən çox insan izsiz itir.
İldə iki yüz yetmiş min insan! 17 il ərzində "bolşeviklərdən azad edilmiş ölkədə" hökumətin fəaliyyəti və ya cinayətkar fəaliyyətsizliyi nəticəsində təkcə rəsmi məlumatlara əsasən 4 milyon 600 min insan həlak oldu, izsiz itdi və ya sağlamlığa sağalmaz zərər vurulmaqla ağır yaralandı!
Hətta bunu uydurulmuş 1,5 milyon yakovlev "qurbanlar"ı ilə müqayisə edin – iki dəfə daha böyük müddət ərzindən 3 dəfə az iki dəfə daha böyük müddət ərzində üç dəfə daha az olan ölkədə ,hansının ki, əhalisi Stalin dövründəki SSRİ əhalisinin 75%-dən az hissəsini təşkil edir. Səkkiz dəfə daha təhlükəlidir! Yeri gəlmişkən, Stalin vaxtı 200 milyon əhalisi olan ölkədə ölümlərin sayı ildə təxminən 6-10 min nəfər idi. Hətta onları və quldurlar tərəfindən yaralananları da nəzərə alaraq , o illər Stalinin zamanında yaşamaq bugünkü Rusiya ilə müqayisədə altı dəfə daha təhlükəsiz idi.

Yəni Stalin dövründə günahsız olaraq zərər çəkmək(güllələnmiş olmaq və ya həbsxanada və ya sürgündə olmaq) şansı 6 dəfə daha az idi, nəinki "azad olmuş" ölkədə cinayətkarlar tərəfindən öldürülmüş və ya şikəst edilmiş olmaq, həm də SSRİ-ni məhv edənlərin və bizim geosiyasi düşmənimizin təsir agentlərinin tamamilə son dərəcə, fırıldaqçı hesablarını nəzərə alaraq. Reallıqda "demokratik Rusiya" dövrünün sıravi insanı üçün cəmiyyətdə həyat riskləri Stalin dövründə sovet insanı üçün riskləri çox üstələyir.
Bəs o vaxtlar kimlər yatmağa qorxurdu? Cinayətkarlar və onların köməkçiləri. Məsələn, istənilən ölkədə istənilən vaxtlar casus və ya oğru, yatmağa hazırlaşarkən səhər öz yorğan-döşəyində yoxsa ilkin həbs kamerasında oyanacağını bilmir.
Nəticə çıxır ki, Stalin vaxtı qorxudan "beşinci kolonna " və onlara çox ürəkyandıran simalar əzab çəkirdi, xalqın isə qorxmağa heç bir əsası yox idi.

O, sərt illərdə günahsızlar əzab çəkirdilərmi?
Əlbəttə, əzab çəkirdilər, necə ki indi əzab çəkirlər. Haqq-hesab çəkmək də vardı, paxıllıq edənlərin alçaq tələləri, istintaq orqanlarının səhvləri də vardı. Və nəticədə bütün bunlar – hər yerdə olan məhkəmə səhvləridir.
Əmin-aman Amerikada, məsələn, "ədalətin səhvi" ittiham edilənlərin təxminən 5%-ni təşkil edir. Bu amerika hakimlərinin etirafına əsaslanan rəsmi məlumatlardır. Bu o deməkdir ki, ABŞ həbsxanalarında hal-hazırda yüz mindən çox günahsız insan oturur, 30 il ərzində nə qədər olacaq?
Yeri gəlmişkən, hüquq müdafiəçiləri və vəkillər assosiasiyaları 2– 3 dəfə böyük rəqəmlər söyləyirlər.
Bu o deməkdir ki, bəşəriyyət ədalətdən imtina etməlidir? Əfsuslar olsun ki, istənilən cəmiyyətdə məhkəmə səhvləri – qaçılmaz şərdir. Əməliyyat vaxtı xəstələrin müəyyən faizi həyatlarını itirir deyə , bu onu bildirmir ki, əməliyyatları tamamilə ləğv etmək lazımdır. Eynilə bu qayda ilə də, heç kəsin ağlına məhkəmələri və istintaq orqanlarını ləğv etmək gəlmir, onların bütün xərclərinə və çatışmazlıqlarına baxmayaraq, – onlardan imtina daha böyük ağır nəticələrə gətirib çıxaracaq. Əgər bunu etsək, cəmiyyətdə yaşamaq mümkün olmayacaq. Edilməli olan yeganə şey, periodik olaraq işlərə yenidən baxmaqdır, və bütün ölkələrdə bu da yerinə yetirilir.
Görünür, o haqda nəticə çıxartmaq olar ki, "repressiyalar ümumiyyətlə mifdir, sərt vaxtlar idi, düşmənlər çox idi, bəzən haradasa ayrı-ayrı çatışmazlıqlara rast gəlinirdi, amma qeyri-adi heç nə yox idi". Bundan başqa, Rusiyanın Baş prokuroru vəzifəsində olduğu vaxt ittiham edilmiş cinayətkarlarla bağlı məsələlərə baxan Kazannik açıq şəkildə bildirmişdi ki, "Stalin dövründə qanunilik pozulmurdu".
Bəs doğrudanmı repressiyalar olmayıb? Xeyr. Mən bunu iddia etmirdim, onu bildirirdim ki, ittiham olunanların sayında qeyri-adi heç nə yoxdur, həm də onların əksəriyyəti günahkar idilər. Repressiyaların olması haqda nəticə çıxarmaq yanlışdır. Repressiyalar baş vermişdi, amma onların miqyası anti-sovetçilərin tərəfindən olduqca şişirdilmişdir.

Aleksandr Fedotov

Tərcümə: Günel Muradova

Модель планетарной катастрофы Денниса Медоуза

В 1970 году Деннис Медоуз, тогда еще ассистент Массачусетского университета, по поручению Римского клуба (неправительственной организации, объединившей видных ученых, политиков и бизнесменов) возглавил группу молодых ученых, занявшуюся разработкой модели мирового развития. Предстояло показать, что произойдет с нашим миром, если тенденции роста населения, промышленного и сельскохозяйственного производства, нерационального использования природных ресурсов и загрязнения окружающей среды останутся неизменными. Доклад Медоуза и его коллег предупреждал о том, что материальный рост человечества ограничен физически конечными ресурсами планеты, и для избежания катастрофы требовалось отказаться от бесконечного роста в пользу качества – в пользу развития.
Однако данные, накопленные учеными за прошедшие с тех пор десятилетия, говорят о том, что предупреждение проигнорировано: нагрузка на окружающую среду продолжает расти. Положение осложняется тем, что человечество уже вышло “за пределы”…

БОЛЬШЕ – ЗНАЧИТ ЛУЧШЕ?

На вопрос о том, полезен ли рост производства, большинство, не задумываясь, ответит утвердительно. Ведь рост производства у нас ассоциируется с улучшением жизни человека. Но давайте посмотрим, к чему же на самом деле ведет этот путь.
В 1650 году численность населения земного шара составляла около полумиллиарда человек. К 1900 году она достигла уже 1,6 млрд, к 1965 – 3,3 млрд, а к 2000 – перевалила за 6 млрд человек. Таким образом, население Земли растет экспоненциально, да не просто, а сверхэкспоненциально, то есть сама скорость роста увеличивается. Связано это с такой причиной, как существенное уменьшение смертности. Рождаемость тоже снижалась, но медленнее.
За последний век в культуре цивилизованных стран произошли глубокие изменения. Семьи стали сами выбирать, скольких детей они хотят завести. Так, среднее по миру количество детей на одну женщину уменьшилось с 5 (в 1950-е годы) до 2,7 (в 1990-е), причем в Европе эта цифра составляет всего лишь 1,4. Но снижение рождаемости не означает уменьшения численности населения – оно все равно растет за счет южных стран. Например, в 2000 году население Земли увеличилось на 75 млн человек, что можно сравнить с появлением еще одних Филиппин или десятка Пекинов. И, по всем прогнозам, нас ожидает продолжение этого роста. Причем демографы не выводят четкой обратной зависимости уровня рождаемости от доходов. Предполагается, что снижение рождаемости скорее зависит от таких факторов, как повышение уровня образования и занятости женщин, появление программ планирования семьи, равенство возможностей и др.
Вернемся к распространенному мнению о том, что рост производства способствует повышению уровня жизни людей, и обратимся к статистике. В Бразилии беднейшая половина населения в 1960 году получала 18% национального дохода, а в 1995 – только 12%. Зато 10% богатейшего населения этой страны в 1960 году получали 54% национального дохода, а в 1995 – уже 63%. Доход среднестатистической африканской семьи в 1997 году был на 20% меньше, чем в 1972. Конечно, рост мирового промышленного производства увеличил достаток многих людей, но нищета от этого не исчезла – и не исчезнет, если только богатства в мире не будут перераспределены в пользу нуждающихся. По сведениям ООН, к 1995 году соотношение средних доходов 20% богатейшего и 20% беднейшего населения мира возросло с 30:1 (1960 г.) до 82:1…
Таким образом, сто лет экономического роста способствовали лишь увеличению и без того огромного неравенства в распределении доходов от этого роста.

У ПЛАНЕТЫ ЕСТЬ ПРЕДЕЛЫ

Примерно 200 млн человек в Индии, больше 200 млн в Африке, 40 млн в Бангладеш, 15 млн в Афганистане постоянно голодают. Примерно 9 млн человек каждый год умирают от последствий голода – это около 25 тыс. смертей в день. Причем недоедают в основном женщины и дети. Но причины голода кроются не в том, что земля не позволяет больше вырастить урожая (суммарное количество произведенного в 2000 году в мире зерна позволяет накормить аж 8 млрд человек). Тогда в чем же причина?
Причина в том, что не все земли одинаково плодородны. Исследование почв в 117 странах Латинской Америки, Африки и Азии показало, что только 19 из этих стран в состоянии прокормить себя сами. И тут мы опять подходим к вопросу неравномерного распределения богатств.
Помимо всего прочего, площади, пригодные для сельского хозяйства, неуклонно сокращаются. По оценкам ООН, сделанным в 1986 году, за последнюю тысячу лет люди превратили около 2 млрд га плодородных земель в пустоши, на которых земледелие невозможно. Кроме того, большое количество земель занято под города, автодороги и прочие нужды. Так, во Вьетнаме 20 тыс. га в год идет под городскую застройку; за пять лет в Таиланде 34 тыс. га сельскохозяйственных земель были превращены в поля для гольфа; в США под автомобильные трассы отдается ежегодно более 170 тыс. га… Если же численность населения растет, а площадь сельхозугодий уменьшается, то со временем проблема питания станет крайне острой. Пока прокормить людей удается за счет увеличения урожайности, но количество снятого с одного гектара урожая не будет бесконечно расти.
Кроме запасов продовольствия, для человечества очень значимы запасы пресной воды – ее невозможно заменить ничем. Сегодня гражданин США тратит в год 1500 куб. м воды, тогда как среднестатистический горожанин в развивающемся мире расходует в 3 раза меньше, а житель территорий, расположенных рядом с пустыней Сахарой, – в 10 раз меньше. Из рек, таких как Колорадо, Нил, Инд, Ганг, Хуанхэ, Сырдарья, Амударья, на орошение и снабжение городов забирается столько воды, что эти реки ощутимо мелеют. Если среднее потребление воды на душу населения останется на нынешнем уровне, а население Земли, по прогнозу, к 2050 году достигнет 9 млрд, то человечество будет потреблять 10,2 тыс. куб. км в год, то есть 82% мирового запаса доступной пресной воды. Если же ее расход возрастет (а на протяжении XX века ее потребление неуклонно росло), то мир столкнется с серьезной проблемой нехватки пресной воды.

ЭНЕРГЕТИЧЕСКИЙ КРИЗИС

То, что запасы главнейших энергетических ресурсов Земли – нефти и газа – конечны, уже не вызывает сомнений ни у кого. Однако специалисты в один голос утверждают, что потребление энергии с каждым годом будет лишь расти. А при этом более четверти населения планеты не использует электричества вообще.
За три последних десятилетия эксплуатации месторождений в них стало меньше: нефти – на 700 млрд баррелей, угля – на 87 млрд т, природного газа – на 51 трлн куб. м. Но мало того, что человечество тратит невозобновимые ресурсы – оно еще загрязняет окружающую среду продуктами их распада. Несмотря на то, что за последние годы вредные выбросы были сокращены, до сих пор производство энергии остается самым большим источником загрязнения природы. Теоретически, природный газ мог бы заменить нефть и уголь – он намного более экологически чистый. Но если перейти полностью на газ, то его расход возрастет экспоненциально, и запасов хватит лишь на 45 лет.
Сегодня человечество потребляет огромное количество энергии, и для ее выработки заменить нефть пока нечем. Энергия ветра, солнца, прочие виды альтернативной энергии и даже атомная – пока не в состоянии удовлетворить потребность. Кроме того, эти источники энергии еще и слишком “неповоротливы”, привязаны к определенному месту. Ветряная электростанция хороша для обеспечения работы, например, мельницы, но энергию ветра будет довольно проблематично приспособить, скажем, для движения автомобилей. Скепсис вызывает и использование атомной энергии в больших количествах – ни одной стране еще не удалось решить проблему ликвидации ядерных отходов. В природе нет процессов, позволяющих быстро обезвредить такие отходы, они распадаются строго по индивидуальному “графику” – периоды полураспада занимают до тысячи лет…
Впрочем, у человечества уже есть прогрессивные наработки. Например, как минимум десять автомобильных компаний построили прототипы машин, способные проехать на одном литре бензина от 30 до 60 км. Или компактные флуоресцентные лампы – они дают столько же света, что и лампы накаливания, но потребляют вчетверо меньше электроэнергии. И это только начало движения по пути повышения энергоэффективности – высокоразвитые страны имеют множество наработок по существенной экономии энергии. Но проблема остается – она в широком внедрении этих наработок.
Еще одна проблема, которую создает человечество, – это неимоверное количество отходов. Так, кроме уже обозначенных ядерных отходов, существует огромное количество синтезированных химических соединений. Никогда раньше их на планете не было, поэтому природа просто не приспособлена к тому, чтобы перерабатывать их в безопасные соединения. Сегодня человечество постоянно использует до 65 тыс. таких соединений, и их количество все время растет. Особая опасность в том, что лишь малая часть такой продукции проверяется на токсичность.
Такой глобальный загрязнитель, как хлорфторуглеводород, который разрушал озоновый слой, стал уже классическим примером того, как загрязнения влияют на нашу Землю. Большинство специалистов полагают, что следующая глобальная проблема возникнет в связи с парниковым эффектом и изменением климата. Глобальное изменение климата быстро обнаружить невозможно, однако уже сейчас нам ясно его влияние: аномальные по температурам времена года, изменившееся распределение осадков, таяние ледников, повышение уровня моря на 10 – 20 см за последние сто лет…

ЧТО ДЕЛАТЬ?

Деннис Медоуз считает, что существует несколько способов выхода из кризиса. В частности, можно изменить образ жизни многих людей на умеренный – с умеренным потреблением. Можно увеличить эффективность использования энергии, разрабатывать и использовать альтернативные ее источники.
И некоторые шаги в этом направлении уже делаются. Например, богатые страны стали все больше внимания уделять переработке и использованию вторсырья. Даже в самой природе так устроено, что отходы от одного процесса становятся сырьем для другого. Помимо грамотной переработки использованных продуктов, экономия ресурсов возможна и за счет увеличения срока службы товаров массового потребления. Удвоив этот срок, можно вдвое уменьшить потребление энергии, поток отходов и загрязнений при производстве этих товаров.
Но если человечество не внемлет разуму, а продолжит потреблять ресурсы в нынешнем режиме, то не в таком уж далеком времени оно останется совсем без ресурсов. Ведь если бы каждый житель планеты пользовался такими же благами, как житель Северной Америки, то нам потребовалось бы три планеты вместо одной.

Dennis Medouz-un planetar faciə modeli

Əksər alimlər,ekoloqlar,təbiətşünas elm adamları Planeti və bəşəriyyəti uçuruma apardığımız haqda xəbərdarlıq edirlər. Son onilliklər bu xəbərdarlıqlar daha tez-tez səslənir. Əksər elm adamlar bunun qarşısını almaq üçün təbiətin verdiyi nemətlərdən qənaətlə istifadə etməyə çağırır. Amma bu çağırışlar heç bir nəticə vermir və verə də bilməz. Xüsusi mülkiyyət, sərbəst bazar münasibətləri saxlandığı müddət ərzində Planet, bununla da insanlıq, məhv olacaq. Ekososializm bərqərar olmadığı müddətdə kapitalizm qaydaları iqtisadi artım və gəlir naminə qarşısına çıxan istənilən şeyi-insanları, təbiəti, biomüxtəlifliyi..- qurban verəcək. Maraqlıdır ki, aparılmış tədqiqatların nəticələrinin, statistic rəqəmlərin qorxunc olmasına baxmayaraq əksər ekoloqlar ekoloji problemlərin mövcud kapitalizm şəraitində həllinə hələ də sadəlöhv şəkildə ümid edir. Aşağıda Dennis Medouzun planetin gələcəyi haqda modelini təqdim edirik.

Dennis Medouz-un planetin faciəsi modeli

Dennis Medouz daha Massaçusets universitetinin assistenti olarkən, 1970-ci ildə Roma klubunun (tanınmış alimləri,siyasətçiləri və biznesmenləri birləşdirən qeyri-hökumət təşkilatına) tapşırığı ilə dünyanın inkişaf modelinin hazırlaması ilə məşğul olan gənc alimlər qrupuna başçılıq edirdi. Əhalinin, sənaye və kənd təsərrüfatı istehsalının artım tendensiyası, təbii resursların irrasional istifadəsi və ətraf mühitin çirklənməsi dəyişməz olaraq qalarsa, dünyamızda nələrin baş verəcəyini göstərmək lazım idi. Medouz və onun kolleqalarının məruzəsi insanlığın maddi artımının planetin son fiziki resurslarıyla məhdud olması və fəlakətin baş verməməsi üçün keyfiyyət-inkişaf xeyrinə sonsuz artımdan imtina etmək tələb olunduğu haqda xəbərdarlıq edirdi.

Amma o zamandan keçmiş onilliklər ərzində alimlər tərəfindən əldə edilmiş məlumatlar göstərir ki, xəbərdarlıqlara əhəmiyyət verilməmişdir: ətraf mühit üzərinə düşən ağırlıq artmağa davam edir. Vəziyyət bəşəriyyətin artıq "hüdudları" aşması ilə daha da ağırlaşır…

DAHA ÇOX – YAXŞI DEMƏKDİR?

İstehsalın artması faydalıdırmı sualına əksəriyyət, fikirləşmədən, müsbət cavab verər. Axı istehsal artması bizdə insan həyatının yaxşılaşması haqda təsəvvür yaradır. Amma gəlin bu yolun əslində nəyə apardığına baxaq.

1650-ci ildə yer kürəsi əhalinin sayı təqribən yarım milyard insan təşkil edirdi. 1900-cü ilə bu say artıq 1,6 milyarda çatdı, 1965-ci ilə – 3,3 milyard, 2000-ci ilə isə 6 milyard insanı keçdi. Beləliklə, Yer kürəsinin əhalisi eksponensional şəkildə artır, yəni artım sürətinin özü böyüyür. Bu ölüm faizinin əhəmiyyətli şəkildə azalması səbəbi ilə əlaqəlidir. Doğum sayı da aşağı düşürdü, amma ölüm faizi ilə müqayisədə daha yavaş.

Son əsrdə sivil ölkələrin mədəniyyətlərində dərin dəyişikliklər olmuşdur. Ailələr nə qədər uşaq istədiklərini özləri seçməyə başladılar. Bununla, dünya üzrə bir qadına düşən orta uşaq sayı 5-dən (1950-ci illərdə) 2,7-ə qədər azaldı (1990-cıya), həm də Avropada bu rəqəm yalnız 1,4 təşkil edir. Amma doğum sayının azalması əhalinin sayının azalmasını bildirmir – o onsuz da cənub ölkələrinin hesabına artır. Məsələn, 2000-ci ildə Yer kürəsinin əhalisi 75 milyon insane kimi çoxaldı ki, bunu da daha bir Filipinin və ya on Pekin yaranması ilə müqayisə etmək olar. Və, bütün proqnozlara görə, bu artım hələ davam edəcək. Həm də demoqraflar doğum səviyyəsinin gəlirdən əks asılılığı haqda dəqiq nəticə çıxarmırlar. Güman edilir ki, doğum sayının azalması daha çox təhsil səviyyəsinin və qadınların məşğulluğunun artması , ailə planlaşdırması proqramlarının meydana çıxması, imkan bərabərliyi və s. kimi amillərdən asılıdır.

İstehsal artımının insanların həyat səviyyəsinin yüksəlməsinə imkan yaratması haqda yayılmış fikirlərə qayıdaq və statistikaya müraciət edək. Braziliyada 1960-cı ildə əhalinin yoxsul yarısı 18% milli gəlir alırdı, 1995-ci ildə isə – yalnız 12%. Amma 1960-cı ildə bu ölkənin 10% ən zəngin əhalisi 54% milli gəlir alırdılar, 1995-ci ildə isə – artıq 63%. 1997-ci ildə orta statistik afrikalı ailəsinin gəliri 1972-ci ilə olduğundan 20% daha az idi. Əlbəttə ki, dünya sənaye istehsalının artması çox insanların firavanlığını artırdı, amma bununla yoxsulluq yox olmadı – və yox olmayacaq, əgər dünyada sərvətlər ehtiyac duyanların xeyrinə yenidən paylaşdırılmayacaqsa. BMT –nin məlumatlara görə, 1995-ci ilə kimi 20% ən zəngin və 20% ən kasıb dünya əhalisinin orta gəlirlərin nisbəti 30:1 –dən 82:1-ə qədər (1960-cı il) artdı…

Beləliklə, yüz il ərzində iqtisadi artım bu artımdan yaranan gəlirlərin bölgüsündə onsuz da mövcud olan bərabərsizliyin daha da böyüməsinə imkan yaratdı.

PLANETİN HÜDUDLARI VAR

Təxminən Hindistanda 200 milyon , Afrikada 200 milyondan çox, Banqladeşdə 40 milyon, Əfqanıstanda 15 milyon insan daim aclıq çəkir. Təxminən 9 milyon insan hər il aclığın fəsadlarından ölür – bu gündə təxminən 25 min ölüm. Həm də əsasən qadın və uşaqlar doyunca yemirlər. Amma aclığın səbəbləri torpağın daha çox məhsul yetişdirməyə icazə verməməsinə görə deyil ( 2000-ci ildə dünyada istehsal edilmiş dənin ümumi miqdarı hətta 8 milyard insan yedizdirməyə icazə verir). Onda səbəb nədir?

Səbəb ondadır ki, bütün torpaqlar eyni cür məhsuldar deyil. Latın Amerikası, Afrika və Asiyanın 117 ölkəsində torpaqların tədqiqatı göstərdi ki, bu ölkələrdən yalnız 19-u özü- özünü yedizdirmək vəziyyətində dir. Biz burada yenidən sərvətlərin bərabər bölöşdürülməməsi məsələsinə qayıdırıq.

Bunlardan əlavə, kənd təsərrüfatı üçün yararlı sahələr davamlı azalır . BMT-nin 1986-cı ildə qiymətləndirilmələrinə görə son min il ərzində insanlar təxminən 2 milyard hektar məhsuldar torpağı əkişçilik üçün yarasız olan boş sahəyə çevirdilər. Bundan başqa, böyük miqdarda torpaq sahələri şəhərlərin, avtomobil yollarının və başqa ehtiyaclar üçün istifadə olunur. Belə ki, Vyetnamda ildə 20 min hektar torpaq şəhər tikintisi altına gedir; Taylandda beş il ərzində 34 min hektar kənd təsərrüfatı torpaqları qolf meydançalarına çevirilmişdir; ABŞ-da hər il 170 min hektardan çox sahə avtomobil yollarının altına … Əgər əhalinin sayı artırsa, kənd təsərrüfatına yararlı sahələr azalırsa, onda zamanla qidalanma problemi daha kəskin olacaq. Hələ ki, məhsuldarlığın artması hesabına insanları yedirtməyə nail olunur, amma bir hektar sahədən əldə edilmiş məhsulun miqdarı sonsuz olaraq artmayacaq.

Ərzağın ehtiyatlarından başqa, bəşəriyyət üçün içməli su ehtiyatları da çox əhəmiyyətlidir – onu heç nəylə əvəz etmək mümkün deyil. Bu gün ABŞ vətəndaşı ildə 1500 kub metr su sərf etdiyi halda, inkişaf edən dünyanın orta statistik şəhər sakini 3 dəfə daha az, Saxara səhrası ətrafında yerləşən ərazilərin sakini isə – 10 dəfə az su sərf edir. Kolorado , Nil, Hind, Qanq, Xuanxe, Sırdərya, Amudərya kimi çaylardan suvarma və şəhərlərin təchizatı üçün o qədər su istifadə olunur ki, bu çaylar hiss olunacaq dərəcədə dayazlaşır. Əgər suyun adambaşına düşən orta istehlakı indiki səviyyədə qalarsa, və Yer kürəsi əhalisi, proqnozlara görə, 2050-ci ilə kimi 9 milyarda çatarsa, onda bəşəriyyət ildə 10,2 min kub km sərf edəcək, yəni dünya əlçatan içməli su ehtiyatının 82%-ni. Əgər onun sərfi artarsa ( XX əsr boyunca onun istehlakı davamlı artıb), dünya ciddi içməli su çatışmazlığının problemiylə rastlaşacaq.

ENERJİ BÖHRANI

Yer kürəsinin ən əsas energetic resurslarının – neft və qaz – tükənən olması artıq heç kimdə şübhə doğurmur. Ancaq mütəxəssislər bir səslə iddia edirlər ki, enerjinin istehlakı ilbəil yalnız artacaq. Və bununla belə planetin əhalisinin dörddə birindən çoxu ümumiyyətlə elektrikdən istifadə etmir.

Son üç onillik ərzində yataqların istismarı azalmışdır: neft – 700 milyard barel, kömür – 87 milyard ton, təbii qaz – 51 trilyon kub metr. Amma bəşəriyyətin bərpa olunmayan resursları sərf etməsi azmış kimi – o ətraf mühiti onların məhsullarıyla da çirkləndirir. Son illər zərərli tullantılar azaldılmasına baxmayaraq, enerji istehsalı hələ də təbiətin çirkləndirilməsinin ən böyük mənbəyi olaraq qalır. Nəzəri olaraq, təbii qaz neft və kömürü əvəz edə bilərdi – o ekoloji cəhətdən daha təmizdir. Amma tamamilə qazdan istifadəyə keçilsə, onun sərfi eksponensional olaraq artacaq, və ehtiyatları 45 ilə kifayət edəcək.

Bu gün bəşəriyyət böyük miqdarda enerjinin böyük sərf edir, və onun hazırlanması üçün nefti tamailə hələlik heç nə ilə əvəz etmək mümkün deyil. Külək , günəş enerjisi və alternativ enerjinin başqa növləri və hətta atom enerjisi belə – hələ ehtiyacları təmin etmək vəziyyətində deyil. Bundan başqa, bu enerji mənbələri həmçinin çox "ləngdir", müəyyən yer üçün istafadə olunur. Külək elektrik stansiyası işin təminatı üçün yaxşıdır, məsələn, dəyirmanlar, amma külək enerjisini uyğunlaşdırmaq kifayət qədər problematik olacaq, məsələn, avtomobillərin hərəkəti üçün. Böyük miqdardalarda atom enerjisindən istifadə də skepsis doğurur – hələ heç bir ölkə nüvə tullantılarının aradan qaldırılması problemini həll edə bilməyib . Təbiətdə belə tullantıları tezliklə zərərsizləşdirməyə icazə verən proses yoxdur, onlar ciddi fərdi "qrafik" üzrə dağılırlar – yarımdağılma dövrü minlərlə ili əhatə edir…
Bəşəriyyətin yaratdığı daha bir problem – tullantıların hədsiz miqdarıdır. Belə ki, artıq göstərdiyimiz nüvə tullantılarından başqa, böyük miqdarda sintez olunmuş kimyəvi birləşmələr mövcuddur. Daha əvvəllər heç vaxt planetdə belə tullantılar olmayıb, buna görə təbiət onları yenidən emal edərək təhlükəsiz birləşmələrə çevirməyə sadəcə uyğunlaşa bilmir. Bu gün bəşəriyyət 65 minə qədər belə birləşmələrdən istifadə edir, və onların miqdarı daim artır. Xüsusi təhlükə onandır ki, belə məhsulların kiçik hissəsi zəhərliliyinə görə yoxlanır.

Ozon qatını dağıdan Xlorftor-karbohidrogen kimi qlobal çirkləndirici artıq çirklənməninin Planetə necə təsir etməsinin klassik nümunəsi olub . Mütəxəssislərin əksəriyyəti hesab edirlər ki, növbəti qlobal problem parnik effekti və iqlim dəyişikliyiylə əlaqədar yaranacaq. Qlobal iqlim dəyişikliyini tez aşkar etmək mümkün deyil, amma onun təsiri artıq indi bizə aydındır: temperatur üzrə anomal fəsillər, yağıntıların bölgüsünün dəyişməsi, buzlaqların ərinməsi, dəniz səviyyəsinin son yüz il ərzində 10- 20 santimetr artması…

NƏ EDƏK?

Dennis Medouz hesab edir ki, böhrandan çıxmağın bir neçə üsulu var. Xüsusilə, əksər insanların həyat tərzini dəyişdirmək olar – daha az istehlak etməklə. Enerjidən istifadənin effektivliyini artırmaq üçün onun alternative mənbələrini hazırlamaq və istifadə etmək olar.
Və bu istiqamətdə bir çox işlər görülür. Məsələn, zəngin ölkələr tullantıların emalına və onlardan istifadəyə daha çox diqqət ayırmağa başlayıblar. Hətta təbiətin özündə belə təşkil edilmişdir ki, bir prosesin tullantıları digər proses üçün xammal olur. İstifadə edilmiş məhsulların emalından başqa, resursların qənaəti kütləvi istehlakın mallarının xidmət müddətinin artırılması hesabına da mümkündür. Bu müddəti ikiqat artırmaqla, enerji istehlakını, bu malların istehsalı zamanı yaranan tullantıların və çirkləndirmələrin miqdarını iki dəfə azaltmaq olar.
Amma əgər bəşəriyyət ağlı ilə işləməsə, indiki rejimdə resurslara sərf etməyə davam etsə, onda çox yaxın zamanda o tamamilə resurslarsız qalacaq. Çünki, əgər planetin hər bir sakini nemətlərdən Şimali Amerika sakini kimi istifadə etsəydi, onda bizə bir əvəzinə üç planet lazım olardı.


Tərcümə Günel Muradova