Liberallar və liberastlar, demokratlar və dermokratlar

Məlum olduğu kimi sözlər zaman keçdikcə mənasını dəyişirlər. Onlara yeni mahiyyət yükləyirlər. Fırıldaqçılar insanları çaşdırmaq üçün bundan istifadə edir. Bununla, qarışıqlıqdan qurtulmaq və düşüncə manipulyatorları ilə mübarizə aparmaq üçün yeni hadisələr üçün yeni terminlər daxil etmək lazımdır.

“liberast” və “dermokrat” sözləri söyüşü xatırladır, bununla belə onlar tamamilə ciddi terminlərdir. Etiraz edəcəklər: “kommunyaka” və ya “sovok” sözləri necədir? Son iki söz həmsöhbəti təhqir edir. Bütün kommunistləri və SSRİ tərəfdarlarını belə adlandırırlar, keyfiyyətcə təzə bir şeyi deyil. Amma təhqir olunan cavab olaraq sizi təhqir edə bilər – belə çığır-bağır kimə nəyi sübut edəcək? Özü də sovet xalqını “sovka” adlandıranlar brejnev dövrünün valyuta fahişələri idi – bu fahişələrin terminologiyasıdır.

Bununla yanaşı liberastlar və dermokratlar liberal və demokratlarla eyni deyillər.

XIX əsrin birinci yarısında inqilabçıları - köləlik, mütləqiyyət, hakimiyyətin irsi ötürülməsi, zadəganlıq imtiyazları, keşiş diktaturası, açıq axmaq senzura düşmənlərini liberal adlandırırdılar. Bayron, Stendal və Lermontov öz müasirlərinin əksəriyyətinin fonunda əsl liberaldırlar. Anlayışın dəyişdirilməsinə hələ XİX əsrin ikinci yarısından başlanılıb, ilk bunu qeyd edənlərdən biri Şeltin-Saldıkovdur. Aydınlıq üçün müasir, Böyük Vətən müharibəsindən sonrakı dövrü götürək.

Liberast (o özünü liberal adlandırır) bir çox şeylərdə elə həmin hitlerçidir. Onun üçün insan protestant regionunun, german dil qrupunun insanlarıdır: şimali Avropanın və Amerikanın, Avstraliyanın və Yeni Zelandiyanın bir qisminin, CAR-ın bir hissəsinin əhalisi(neqrləri çıxmaq şərtilə). Yerdə qalan insanlıq: “qaradərililər”dir, insan olmayanlardır, onlara qarşı olan münasibət düşmənçilik və nifrət, mülayim təkəbbür və  təhqiredici nifrət arasında dəyişir. Onlar bunu açıq şəkildə bildirmirlər, amma söhbətlərdə və mətnlərdə dərhal biruzə verirlər. Xüsusilə də, demək olar ki, hər bir liberast bu və ya digər dərəcədə slavyanafob, xüsusilə rusofobdur. Sosial rasizm onlarda “mentalilet” müxtəlifliyi haqda söhbətlər altında asanlıqla bioloji rasizmə çevrilir. Liberallar sol hərəkatı daim təhdid edirlər və liberast – sağçı bütün dünyada kapitalizm uğrunda mübarizə üçün adətən lovğalandığı pasifizmdən həmişə imtina etməyə hazırdır. Bütün bunlar onu faşizmlə doğmalaşdırır.

Noam Xomskinin belə bir aforizmi var: “əgər faşistlər ağıllı insanlar olsaydılar ABŞ-ı yaradardılar”. Bəs Ştatları kimlər idarə edir? Liberastlar.

“Liberast” sözü əbəs yerə “liberal” və “pederast” sözlərini özündə birləşdirmir. Klassik faşizmdən fərqli olaraq, liberastlar antikommunizmin təbliği üçün seksual azlıqların tərifini göylərə qaldırıblar. Homoseksuallar (xüsusilə passiv) və lesbilər faktiki olaraq hamısı liberastdır. Liberastlar insanlığın ən pederast hissəsidir. “Liberast” sözünün sonluğu təhqir deyil, faktın təsdiqidir.

Bundan əlavə, liberastlar sol ideologiyaya qarşı antidot, insanın kommunistlərə birləşməyəcəyinə qarantiya kimi pederastlığın yayılmasında birbaşa maraqlıdırlar, onlar elə kommunistlərin özlərinə də lazım deyillər. Mənim liberast tanışım, fəlsəfə professoru, ədəbiyyatçı Mehdi Əlinin Leninə meylləniyini bilib məni inandırmağa çalışırdı: “Mehdinin arxasını neqrin öhdəsinə buraxmaq lazım” (kobudluğa görə bağışlayln, amma elə belə də söyləmişdi). Əminəm, o mənə də eyni şeyi arzulayır. O bununla bizi yaxınlaşan Oktyabr inqilabından uzaqlaşdırmaq istəyir.

Bundan əlavə, liberastlar özlərini nudizm və nigahdan kənar seks, həmçinin qadınlar üçün oral və anal seks müdafiəçiləri kimi göstərirlər, baxmayaraq ki, bütün bunlar marksizm-leninizmə zidd deyillər. Məsələ bundadır ki, stalinçi komanda SSRİ-yə leninizm adı altında pravoslavlıq gətirmişdi və insanların əksəriyyəti – həm sovet insanlarının, həm antisovet insanlarının – hələ də Lenini keşişlərlə səhv salırlar.

Liberastlar ənənəvi dini kommunistlərin və ya XİX əsr liberallarının sevmədikləri səbəblərə görə sevmirlər. Kommunistlər dini insanları doladığına, mədəniyyətin inkişafında manelərə, ruhanilərin sosial rasizminə, liberastlar – cinsi azlıqların təqibinə, bircinsli nigahların qadağan olunmasına, prostitusiyaya və pornoqrafiyaya görə sevmirlər. Bununla belə liberastlar heç də hər hansı bir mistikaya və ən vəhşi mövhumata qarşı deyillər, əsas budur ki, onlar “kiminsə arxasının neqrə verilməsinə” mane olmasınlar.

“Demokatiya” sözü tərcümədə “xalq hakimiyyəti” deməkdir. Rus inqilabçıları-narodovolçuları və bolşeviklər  elə demokratlardır. Z.Hippius Blokla söhbəti zamanı “Saşa, sən lap bolşevik kimi danışırsan!” qışqıranda Blok cavab verir: “Mən həmişə demokratik əqidəli insan olmuşam” (bu söhbəti o öz xatirələrində yazır). Bugün isə özlərini demokrat adlandıranlar məhz hippiusçulardır.

Dermokrat da elə liberastın tayıdır. Onun üçün bircinsli nigahların təbliği aclıqla mübarizədən və dollarlı milyonçularin maraqları yerdə qalan insanların maraqlarından daha vacibdir (milyonçu olmağı hələ planaşdırsa belə). Yəni o sadəcə narodovolçuları və bolşevikləri asan burjualardandır. Dermokratlar demokratiya adı altında xalq rifahını (mənzil,qida,müalicə) başa düşmürlər, KİV-də insanlığın 1-2%-i üçün vacib olan söz azadlığını başa düşürlər (özü də əsasən elə həmin sosial rasistlərdən ibarət olan).

“Dermokrat” sözü  əbəs yerə “dermo” (nəcis) sözündən ibarət deyil. Kimin bu sözü səsləndirməyi və çap etməyi xoşladığını xatırlayın; kimin yazıçıları və rejissorları daim nəcis ifraz etmə proseslərini təsvir edir və göstərirlər; kim həmişə lüt arxaların fotosunu çəkir və ekranlarda və səhnələrdə göstərir, kim həmişə “tualet” metaforalarından istifadə edir. Burada da “liberast” sözündə olduğu kimi təhqir yoxdur, bu faktın təsdiqidir.

Dermokratların məqsədi – xalq hakimiyyəti deyil, nəcis hakimiyyətidir. Senzuranın olmaması dermokratları sadəcə buna görə sevindirir ki, bu dünyanı çirkabla, yəni daim çirkabın təsviri və nümayişi ilə doldurmağa imkan verir. İstedadlı əsərlər də sərbəst səhnəyə çıxmaq imkanı qazanırlar, amma az qala heç kimin diqqətini çəkmədən ( “informasiya qalmaqalı” deyilən şey elə budur) çirkab okeanında batırlar. Son yüzilliyik ədəbiyyatının liberast-dermokratları əvvəlkilərdən daha çox maraqlandırması təsadüfi deyil – müasir ədəbiyyatda əvvəlkilərlə müqayisədə daha çox nəcis ifraz edilir.

Mənim “Lermontova doğru səyahətnamə” adlı povestimdə qəhrəman qadın antisovetçiyə (dermokrata) deyir: “Hakimiyyətdə olduğunuz qısa vaxt ərzini və bu müddətdə nə qədər tüpürdüyünüzü nəzərə alsaq, sizin tüpürcəyinizin miqdarına təəccüblənməkdən başqa bir şey qalmır”.

Buna görə də “dermokrat” sözü nəinki saxta demokratlara qara yaxır, hətta əksinə, onları azacıq yüksəldir.

Tərcümə Günel Muradova

SSRİ XX əsrin ortalarında qərb dünyasına çata və onu qabaqlaya bilərdi

Sovet İttifaqının iqtisadi inkişaf planları 40-ci illərdə öz miqyasına görə heyrətləndirirdi. Təəssüf ki, hitler koalisiyasının qərb ordularının hücumu ilə bu planlar tamamilə pozuldu. Böyük Vətən müharibəsi sovet iqtisadiyyatına elə ağır yara vurdu ki, o bu yaranı yalnız bir neçə onillikdən sonra sağalda bildi. Əgər bu müharibə olmasaydı hər şey necə olardı? Müharibə dəhşətlərini və dağıntılarını görmədən baba və nənələrimiz necə yaşayardılar? Onların nəvələri necə yaşayardılar?

Kino və fuflo

Sovet keçmişi mövzusu psevdotarixi serial yaradıcıları üçün son dərəcə populyar mövzu olub. Və ssenaristlər və prodüserlər “şəxsiyyətə pərəstiş” dövrünün koloritlərinə xüsusi bağlılıq hiss edirlər. Az qala hər ay bizi yeni tarixlə sevindirirlər: sərt vətəndaş MCA  (Moskva Cinayət Axtarışı bölməsi) rəisi kəməri açılmış insanları tutur,supermen-kəşfiyyatçılar faşist diversantlarının növbəti pisliyinin qarşısını alırlar, “günahsız repressiya olunanlar” isə cəbhəyə düşmək və onları repressiya edən ölkəni müdafiə etmək üçün həbsdən qaçırlar.

Vicdanla çəkirlər, həmin dövrün həyatını xüsusilə təsvir etməyə çalışırlar. Aktyorlar qopub tökülmüş mətbəxdə taburetdə otururlar, qorxunc mimikalar düzəldirlər və igidcəsinə yüzlük mərc atırlar, dalanlarla elə eyni “1,5 tonluq yük maşını” (bütün kinostudiya üçün yeganə maşın) gedir, çəkiliş üçün yerləri isə qəsdən köhnə tikili ucqar depressiv məhəllələrin birindən seçirlər. Elə görünür ki, sanki originalla tam oxşarlıq təşkil edir. Amma dayanın! Uyğunsuzluq alınır!

Əgər sovet vətəndaşları kinoda bizə göstərdikləri kimi elə hey güpləyirdilərsə, və ya oğurluq edirdilərsə, o zaman 30-cu illərdə nəhəng sənayeləşməni kim həyata keçirmişdi, müharibədən sonra ölkəni xarablıqdan kim yüksəltmişdi? İldə üç yüz nəhəng sənaye müəssisələrini kim tikirdi, şəhər əhalisinin sayını və həmin şəhərlərin ölçülərini dəfələrlə artıraraq yeni yaşayış mənzilləri məhəllələrini kim ucaldırdı? Bəs həmin o yeni evlər, yeni xəstəxanalar və məktəblər, tüstülənən borulu nəhnəg zavodlar hanı?

Onlar ekranda görünmürlər. Ekranda yalnız qəza vəziyyətində olan bulaşıq “kommunalka”lar və onların ümumiyyətlə heç bir yerdə işləməyən sakinləridirlər. Yalnız içirlər, oğurluq edirlər və bir-birindən xəbərçilik edirlər. Stalin dövrünün SSRİ-ni bizə məhz belə təsvir edirlər – kədərli, yoxsul, daimi ədavət vəziyyətində və tamamilə ümidsizlik atmosferində. Amma axı hər şey tamamilə fərqli idi!

Düşüncələrdəki xarabalıq

20-ci illərin Sovet İttifaqı hazırki post-sovet məkanı ölkələrini çox xatırladırdı. Yalnız bu fərqlə ki, o zamanlar xalqı sıxıb ondan yüksək gəlir qazanmaq üçün bütün gəlirli müəssisələri öz altına qamarlayan oliqarxlar yox idi. Müəssisələr isə olduqca az idi, lap indiki kimi. Amma  indi insanlar öz zavodlarının 2/3-ni dağıtmağa imkan verib onları üfürüb yox ediblərsə, o zamanlar hələ zavodlar tikilməmişdi. Çar rejimindən qalanları isə qoruyub saxlayırdılar.
Digər şeylərdə hər şey indiki kimi idi. 150 milyonluq ölkədə cəmi 11 milyon işçi və qulluqçu var idi. Bununla belə rəsmi işsizlik təxminən 10% (1,2 milyon qeydiyyat keçmiş) təşkil edirdi, qeyri-rəsmi rəqəmlər isə daha böyük idi. Şəhər əhalisinin yarısı bıçaq itiləyirdi, ayaqqabı təmizləyirdi və papiros və nabat satırdı. Yerdə qalan 120 milyon insan qazanc üçün xaricə getmək imkanı olmadığından kəndlərdə yaşayırdı. Ən yaxşı halda öz natural təsərrüfatlarında işləyirdilər, pis halda isə imkanlı qonşularına muzdurluq edirdilər.

Ölkədə həqiqətən də ümidsizlik və çarəsizlik atmosferi hökm sürürdü. Amma bu Stalin dövrünə qədərki SSRİ-də belə idi və bu vəziyyət çox az sürdü. Artıq 1927-ci ildə trotskiçi müxalifət məğlub edilmişdi, bir neçə il sonra isə qovulmuşdu – və hakimiyyətdəki sonsuz siyasi müzakirələrə son qoyulmuşdu. Amma sovet hökuməti dinc “stabillik” atmosferi ilə rahatlanmadı. O sovet iqtisadiyyatının möhtəşəm inkişaf planını qəbul etdi. Və büdcə vəsaitlərini qızıl unitazlı iqamətgahların tikintisinə sərf etmək əvəzinə, bütün vəsaiti son qəpiyinə kimi ölkənin sənayeləşməsinə sərf etdi.

Müasir post-sovet məkanı ölkələrində, nəzərə alaq ki, hər şey əksinə edilir: bir qrup oliqarx  özünə milyardlarla sərvət toplaya bilsin deyə ölkə sənayesini faktiki olaraq məhv ediblər.

Beldən ekskavatora

Stalinin planı sadə idi: pis vəziyyətdə oturmaq və xaraba vəziyyət haqda əh-uh etmək əvəzinə hamı ayağa qalxmalı və işləməli idi, “Sədr” filmində olduğu kimi. Heç kim üçün yox, özü üçün işləmək lazım idi. Quru sahədə şumlamaq çətindir? Traktor zavodu tikək! Üç ailə üçün köhnə evin zirzəmisində yaşamaq daracaqdır? Gəlin kərpic zavodu tikək, sonra isə yeni yaşayış mənzilləri!

Sovet sənaye inqilabının nəticələri heyrətləndirici idi. Artıq 1932-ci ildə nəinki işsizlik yox oldu, həm də əlavə olaraq daha 2 milyon işçi cəlb etmək lazım oldu. 1940-cı ilə işçi və qulluqçuların sayı 31,2 milyona qədər yüksəldi, ölkənin şəhər əhalisinin sayı 3 dəfə artdı! Amma işçi qüvvəsi yenə də çatışmırdı – onda o vaxta qədər süpürgə ilə tundra süpürən məhbusları işə cəlb etdilər. Stalin dövrünün məhbusları müasir seriallarda daxmalarda uzanırlar və sidr ağaclarını tənbəlcəsinə koş mişarla doğrayırlar, reallıqda isə onlar 1-2 il ərzində Sibirdə yeni zavodlar və şəhərlər ucaldırdılar. Kötək altında işləmirdilər, şərti-müddətindən əvvəl azadlıq, daha çox pay, pul mükafatları müqabilində işləyirdilər. Bəziləri müddətdən sonra belə könüllü işçi kimi tikintidə qalıb çalışırdılar.

Amma iş olduqca çox olduğundan tezliklə iş günü 7 saatdan 8 saata kimi artırılmalı oldu, iş həftəsi isə yeddi günlük ( 6 iş günü+bazar günü) oldu. Bugün bunu, əlbəttə ki, yazıq bədbəxt xalqı simadan çıxaran dözülməz stalin dövrünün əsarəti kimi şərh edirlər.

İki beşillik ərzində ölkədə tərkibinə Dneproqes, Uralmaş,Azovstal,Zaporojstal və Krivorojstal,Moskva metropoliteni və s. kimi 300 nəhəngin də daxil olduğu 5000-dən çox nəhəng obyekt tikildi. Sənaye istehsalının artım göstəricisi hər dörd ildən bir iki dəfə artırdı.

10 il ərzində özünün istehsal bazası yaradılmışdı: metal əridlməsindən tutmuş maşın və qurğuların istehsalına qədər. SSRİ 1939-cu ildə istənilən çətinlikli istənilən məhsulu sərbəst istehsal edə biləcək dövlət kimi dünyanın dördüncü ölkəsinə çevrildi. Və əgər ilk zavodları bellə və maşınlarla tikirdilərsə, cəmi bir neçə ildən sonra artıq  tikinti sahələrində sovet buldozerləri və ekskvatorları nərildəyirdi.

Qərb fantastik nailiyyətlərə nifrətlə və heyrətlə baxırdı. Artıq 1932-ci ildə britaniyalı bankir Jarvi Qibson yazırdı: “ Bizim əksər zavodlarımız fəaliyyətini dayandırdığı və təxminən 3 milyon əhalimiz ümidsiz vəziyyətdə iş axtardığı zaman Sovet Rusiyası irəli addımlayır... Mənim baş çəkdiyim bütün sənaye rayonlarında müəyyən plan üzrə tikilmiş, ağaclarla və bağçalarla bəzədilmiş geniş küçələri, müasir tipli evləri, məktəbləri, xəstəxanaları, işçi klubları və mütləq uşaq evləri olan yeni rayonlar meydana gəlir”.

1940-cı ilə SSRİ tamamilə dəyişdi. Çox nəhəng zavodlar borularını tüstülədirdi, şəhərlərdə yeni “stalinka” mənzillərin, parkların və bağçaların, işçi qəsəbələrində rahat evlərin sayı artırdı, sahələrdə yüz minlərlə traktor və kombaynlar çalışırdı. Pioner düşərgələri, istirahət evləri və sanatoriyalar yaranmışdı, pratiki olaraq sıfırdan hamı üçün münasib, təkmilləşmiş və pulsuz səhiyyə şəbəkəsi yaradılmışdı, məktəblərin, texnikumların, ali təhsil müəssisələrinin sayı artmışdı. Bu praktiki olaraq başqa ölkə idi, ki burada yalnız təkamülün genetik cəhətdən zay nümayəndələri avaraçılıq edə bilərdilər. Çünki, bütün normal insanların həyatda əlçatan hədəfləri vardı: öz həyatını həm maddi, həm də digər mənalarda daha yaxşı etmək kimi.

Amma 1941-ci ilin iyununda müharibə bu hədəflərə aparan yolun üzərində dayandı...

Pul yığdım maşın aldım.

Sovet sosializminə qarşı olan əsas ittihamlardan biri şəxsi avtomobil defisiti idi. Amma əslində vəziyyət bir qədər fərqli idi: hamı maşına sahib olmaq istəyirdi, hətta maşın onlara lazım olmasa belə, amma hamı onu əldə etmək imkanına malik deyildi, hətta o sərbəst şəkildə mağazalarda satılsaydı belə. Yeri gəlmişkən,müharibə qabağı ilk avtomobillər ilk sovet avtosalonlarında satışa çıxarılmışdı. Amma avtomobillərə görə növbə yox idi.

Bununla belə, Stalin hökuməti başa düşürdü ki, belə böyük ölkədə bir ictimai nəqliyyatla keçinmək mümkün deyil. Və artıq 30-cu illərdə SSRİ-nin gələcək avtomobilləşdirməsinin təməli qoyuldu. Məsələn, köhnə şəhər küçələrinin rekonstruksiyası və yeni küçələrin tikintisi gələcəkdə avtonəqliyyatın intensiv hərəkəti nəzərə alınmaqla aparılırdı, baxmayaraq ki, avtomobillərin kütləvi buraxılışı hələ planlaşdırılırdı.O vaxtki prospektlər ona görə belə geniş və boş idilər. Amma ilk sovet “xalq avtomobili” xruşov “Zaparojec”-i olmadı. Nə də müharibədən sonrakı “Moskviç-401”.

Bu seriyalı istehsalı 1941-ci ilin aprelində Moskva avtozavodunda başlanmış “KİM-10” avtomobili oldu. Plan ilin sonuna kimi 50 min avtomobil yığmağı və sonradan ildə üç variantda (2 və 4 qapılı sedan və faeton) təxminən yüz min avtomobil buraxmağı nəzərdə tuturdu. Sanki az görünür, amma bu sadəcə bir avtozavod üçün nəzərdə tutulmuş plandır. Bundan başqa QAZ vardı, hansı ki, 1941-42 illərdə bir dəfəyə 4 model minik avtomobilinin buraxılışını planlaşdırırdı. ZİS-i nəzərdən keçirməyəcik, çünki, onun bütün miqyaslı “full-sized cars” dövlət sifarişi əsasında hazırlanırdı.

Qeyd edək ki, bu yalnız müharibənin pozduğu üçüncü beşilliyin (1938-1942) planı idi. Beşilliklər xeyli sayda hazır məhsul,həmçinin də kütləvi istelak məhsulları istehsal edən zavodların tikintisini nəzərdə tuturdu. Artıq sonralar, 40-cı illərin ortalarında texnikanın sayını bir neçə artırmaqla daha bir neçə avtozavodun açılışı gözlənirdi. SSRİ-i bununla avtomobilli Amerikanı qabaqlamağı bacarardımı ya bacarmazdımı, bunu söyləmək çətindir, amma ildə 1,5 milyon minik avtomobili buraxmağı asanlıqla bacarardı!

Amma 1941-ci ilin iyunundan vətəndaşlar üçün minik avtomobillərini unutmaq lazım oldu, bütün avtozavodlar hərbi rejimə keçdilər. Bombalanmış QAZ avtozavodu isə hətta müharibədən əvvəl işlənib-hazırlanmış yeni model yük maşınlarının buraxılışından imtina etməli və diqqətini 1,5 tonluq yük avtomobili QAZ-AA, sovet cipi QAZ-67, yüngül tankların istehsalına yönəltməli oldu. Sonra isə müharibədən dağılmış ölkənin şəxsi minik avtomobilləri üçün vaxtı yox idi, və bu mövzuya bir də yalnız 50-ci illərdə, kütləvi mənzil tikintisi məsələsi ilə birlikdə qayıdıldı.

Həyat daha gözəl oldu

Üçüncü beşillik planı mənzil tikintisi tempini ildə 35 milyon kvadrat metrə qədər yüksəltməyi nəzərdə tuturdu. Nəzərə alsaq ki, stalin mənzil sahəsi normaları sonrakılardan daha rahat idi, bu təxminən 500-600 min mənzil təşkil edərdi. Əlbət ki, bu sürətlə böyüyən şəhərlərdə mənzil problemini həll etməzdi, amma artım göz qabağında idi: belə ki, növbəti iki beşillikdə ildə orta hesabla təxminən 15 milyon “kvadrat” tikilmişdi.

Belə aşağı temp iki səbəblə izah olunurdu. Birincisi, meydana gələn tikinti sənayesi hər şeydən əvvəl ölkənin sənayeləşməsi ilə məşğul olurdu. Vacibliyinə görə ikinci prioritet sosial sfera idi: xəstəxanalar, məktəblər, uşaq bağçaları, sanatoriyalar, istirahət evləri, klublar. Və yalnız üçüncü yerdə mənzil dayanırdı.

İkincisi, o vaxtı standart çertyoja uyğun olaraq bloku və taxtapuşu sadəcə üst-üstə qoymaqla tikmirdilər. “Stalin ampiri” arxitektura stili ölkənin bütün iri şəhərlərinin sakinlərinə tanışdır – bu evlər hələ də prestijli evlər sayılır. 3-6 mərtəbəli evlər (adətən birinci mərtəbə mağaza olurdu) sadə idilər, amma yenə də individuallığı, ən əsası isə rahatlığı ilə seçilirdilər: tavanın hündürlüyü 3-4 metr, otaqlar 15-20 və hətta 30 “kvadrat”, geniş giriş və qarderob otağı, iri daş balkonlar, fiqurlu karnizlər və yapma naxışlar. Hətta sadə işçilər üçün evlər (2-3 mərtəbəli) və ya birmərtəbəli çoxmənzilli kotteclər sonrakı “xruşşovkalarla” müqayisədə çox davamlı tikililiyi və genişliyi ilə fərqlənirdi.

Gördüyümüz kimi, Stalin dövründə bərabərləşdirmədən uzaqlaşaraq vətəndaşları kateqoriyalara ayırmaqdan çəkinmirdilər. Mütəxəssislər çox yüksək maaş alırdılar (həmçinin də avtomobil və dövlət tərəfindən ödənilən xidmətçi) və generallarla, artistlərlə, qabaqcıllarla, qütbçülərlə və digər tanınmışlarla birlikdə gözəl yüksək mərtəbəli evlərdə yerləşdirilirdilər. Müəllimlər, həkimlər, məmurlar ikinci kateqoriyalı evlərdə yaşayırdılar, fəhlə ailəsi isə doğma zavodun yaxınlığında yerləşən sadə mənzillərlə kifayətlənirdi. Təbii ki, kommunalkalar və baraklar da mövcud idi. Amma onların sakinləri bilirdilər ki, bunlar müvəqqəti çətinliklərdir və səbirsizliklə özlərinin və ya qonşularının köçürülməsini gözləyirdilər. Axı kommunalkaların boşaldılmış otaqlarını məsul kirəçinin ailəsinə verirdilər, baraklardan isə bir neçə otaqlı yaşayış evləri tikirdilər. Müharibəyə qədər belə idi və insanlar da bu tendensiya üzərində gələcəklərini planlaşdırırdılar. Təəssüf ki, müharibə ilə üstündən xətt çəkilmiş gələcəklərini – aydındır ki, bombalanmış İttifaqda nəinki kommunalkaları boşaltmağa davam etdilər, hətta əksinə, onları yenidən məskunlaşdırmağa başladılar.

40-cı illərin ikinci yarısında mənzil tikintisi templəri bir neçə dəfə sürətlənməli idi. Əsas sənayeləşmə və sosial strukturların yaradılması artıq yerinə yetirilmişdi və boşaldılmış istehsal obyektlərini mənzil məsələsinin həllinə qatmaq nəzərdə tutulurdu. Özü də onu tezliklə həll edərdilər, çünki, kütləvi “sənaye abadlaşdırması” ideyası məhz Stalinin dövründə yaranmışdı. Onun mahiyyəti sadə idi: standart bloklardan, panellərdən və plitələrdən bir neçə ilə konstruktor kimi yüz minlərlə yaşayış binası ucaltmaq.

Amma bu “stalinka”lar da əvvəlki kimi öz genişliyi və gözəlliyi ilə fərqlənirdi. Bu ideya həyata keçsəydi biz darısqal “xruşşovka”ların boz qutulardan düzəldilmiş labirintlərinə deyil, düşünülmüş mərifətli yaşayış mənzillərinə sahib olardıq. Amma əvvəlcə müharibə başladı, sonra dağıdılanların bərpa dövrü oldu, iş yenisini tikmək məsələsinə gəldikdə isə artıq hakimiyyət “stalinka” çertyojlarının proletariat üçün olduqca dəbdəbəli hesab edən və  “Proyektləşdirmədə və tikintidə israfçılığın aradan qaldırılması” haqda məşhur 1871 saylı qərar çıxaran oyunbaz Xruşovun əlində idi. Bu əmr evləri ciddi spartan stilində, xarici bəzəyi olmadan, minimal yaşayış sahəsi ilə, dar pilləkənlərlə, karton qapılarla, insanın lap başının üstündə dayanan və sanitariya qovşağı ilə birlikdə alçaq tavanlarla tikməyi göstəriş verirdi.

Ən gülməlisi budur ki, kukuruzni-baş katib öz “xruşovka”larının prototipini Fransada görmüşdü. Parisə səfəri zamanı ona kasıblar və Afrikadan olan miqrantlar üçün nümunəvi evləri olan məhəllələri göstərmişdilər. Bu mənasız tikililəri görən Nikita Xruşov sovet xalqını da belə bir qettoya qovub salmaq ideyası ilə alışıb-yanmağa başladı. Stalin heç vaxt belə bir şey düşünməzdi...

Dadlı və sağlam qida haqqında

Məlum olduğu kimi, Xruşov təkcə yaşayış evlərini və avtomobilləri deyil, Sovet İttifaqının yüngül sənayesini də cəfəngiyyata çevirdi, həmçinin qida sahəsini az qala məhv edəcəkdi. Əslində, bununla sovet sosializminin altına 80-ci illərdə işə düşən, geç açılan bomba qoyaraq.

İş burasındadır ki, sərt Stalin dövründə kooperativ (artel) kimi müıkiyyət forması geniş inkişaf etdi. Mahiyyətinə görə, bu biznesin növ müxtəlifliklərindən biri idi, yalnız müəssisə orada çalışan kollektivin mülkiyyəti idi, fiziki şəxsin deyil. Tələblər sadə idi: keyfiyyətli əmtəə satmaq, maliyyə inspektoru qarşısında dürüst hesabat vermək və “kölgəli işlərlə məşğul olmamaq. Çünki, vicdanlı əməklə yaxşı qazanmaq mümkün idi, fırıldaqçılığa görə cəzalar isə sərt və labüd idi deyə artel üzvləri sakit yaşamağa üstünlük verirdilər.

Artellərin ölçüsü mextəlif idi: slesar emalatxanasından tutmuş kiçik fabrikə qədər. 1940-cı ildə 114 minlik kooperativ-artellərdə bütün mebelin 40%-ni, 70% qab-qacaq,  85% ayaqqabı və geyim, 95% yataq dəstləri, bütün oyuncaqların və suvenirlərin 100%-ni istehsal edən 1,8 milyon insan çalışırdı.

Bundan əlavə artellər ölkənin qida məhsulları ilə təhcizatına böyük töhfə verirdilər: qənadı məmulatı istehsalı-40%, pendir və kolbasa istehsalı-50%, balıq ovu-60%, meyvə sokları və cemləri-80%, mağazalarda satılan meşə giləmeyvələri, göbələklər, fındıqlar-100%. Kooperativ məhsulları ilə ticarət aparan mağazalar hər şəhərdə və qəsəbədə vardı – artıq pul olduqda camaat ora stol üçün dadlı bir şeylər almağa gedirdi (qiymətlər belə mağazalarda dövlət mağazalarında olduğundan baha idi).

Müharibədən sonra bir çox invalidlərin işə düzəlməsinə, ümidsizliyə və çarəsizliyə qapanmamasına məhz artellər kömək oldular. Bəzi şikəstlər öz əməkləri ilə elə yüksəlirdilər ki, görkəmli varlı insana çevrilirdilər, ailə üçün yük deyil, onun dolandıran başçı olurdular.

Və budur 1960-cı ildə Nikita Xruşov artelləri burjuaziya rejiminin qalığı hesab etməyə başladı və onları məhv etməyi tapşırdı. Artellərin profilini dəyişərək onları dövlət müəssisələrinə çevirdi, işçiləri kiçik əməh haqqına otuzdurdu ki, buna görə də onlar sadəcə işləmək istəmədilər. İnvalidləri isə ümumiyyətlə küçəyə atdılar (korlardan başqa) və onlar da qarmonları və krujkaları ilə xruşov İttifaqının vağzallarını və bazarlarını doldurdular. Aydındır ki, “işçilərin və qulluqçuların təhcizatında” uzun sürən kollaps yarandı, hansını ki, uzun müddət müxtəlif “ərzaq proqramları” ilə həll etməyə çalışdılar. 1988-ci ildə Qorbaçov müasir istehlakçı iqtisadiyyatın təməli olan kooperativ istehsalı və kooperativ mağazalarını yenidən qaytarmaq haqda düşünənə qədər. Amma bizim “artellər” tezliklə  fövqəladi hadisəyə çevrildilər və istehsalla deyil, importun satışı ilə məşğul olurlar.

Axı Stalinin planı daha geniş miqyaslı idi. İstənilən yolla istehsal kooperativlərinin inkişafına nail olmaq planlaşdırılırdı: ərazi və istehsal avadanlıqlarında, xammal alışında və hazır məhsul satışında onlara kömək etmək.

Kooperasiyaların kənddə, həmçinin heyvandarların və balıqçıların arasında genişləndirilməsi xüsusilə əhəmiyyətli görünürdü. Kənd təsərrüfatının iki hissəyə bölmək istəyirdilər: iri kolxozlar dövləti strateji məhsullarla (taxıl, yağ, ət)  təmin edərdilər, çoxsaylı artellər isə öz istəkləri ilə sakinlər üçün istənilən şey istehsal edə bilərdilər: mürəbbə və marinadlardan tutmuş hisə verilmiş balıqlara və şərablara qədər.

Əslində, bu planın yerinə yetirilməsini artıq 50-ci illərdə istehlak məhsulları çatışmazlığı aradan qaldıra bilərdi. Sovet İttifaqında çoxdan gözlənilən israfçılıq yaranardı və özünə dadlı yemək, gözəl paltar, yeni mebel, məişət texnikası, avtomobil almaq üçün insanlar daha çox qazanmalı olardılar. Gələcəkdə heç bir defisit, sosializm böhranı, hökumətə qarşı inamsızlıq,İttifaqın süqutu  olmazdı. Biz uçub-tökülən “xruşovka”lar ölkəsində, vəhşi kapitalizm xaosu arasında yaşamazdıq, planetin ən güclü və zəngin ölkəsinin gözəl şəhərlərində yaşayardıq.

Bir sözlə, SSRİ-nin yenidən başlamaq şansı vardı. Öz planlarında 15 il geri qalmaq, amma müharibədən sonra ölkəni bərpa etmək, məqsədlərinə doğru irəliləmək. Amma Xruşov soyadlı insan istənilən müharibədən daha pis oldu...

Tərcümə Azərbaycan Ekososialistləri

İqtisadi artım həyatı necə məhv edir ("The Guardian", Böyük Britaniya)

Sonsuz artım iqtisadçıların və siyasətçilərin arzusudur. İqtisadi artım inkişaf ölçüsü sayılır. Nəticədə xalqların rifah səviyyəsini göstərməli olan ÜDM bizim dövrün ən nüfuzlu rəqəminə və hakim anlayışına çevrilmişdir. Bununla belə, iqtisadi artım təbiəti məhv etməklə yaratdığı yoxsulluğu pərdələyir ki, bu da öz növbəsində  özünü müstəqil təmin edə bilməyən ölkələrin yaranmasına səbəb olur. İqtisadi artım konsepsiyası İkinci Dünya müharibəsi zamanı  resursları səfərbər edəcək bir kriteriya kimi irəli sürülmüşdü. ÜDM-in konsepsiyası saxta “ əgər  istehlak etdiyiniz qədər istehsal edirsizsə, deməli heç nə istehsal etmirsiz” ideyasına əsaslanır. Nəticədə ÜDM artımı təbiətin pula, ümumi torpaq sahəsinin isə xammala çevrilmə sürətini ifadə etməyə başlamışdır.

Beləliklə, suyun və qidalandırıcı maddələrin olduqca gözəl təbii bərpa tsiklları istehsal olunmayanlar kateqoriyasına daxil edildi.  Məlum oldu ki, ərzağın 72%-ni istehsal edən bütün dünya kəndliləri əslində heç nə istehsal etmirmişlər; fermalarda və ya öz evlərində işləyən qadınlar da bu artım paradiqmasına daxil edilmirlər. Canlı meşələr iqtisadi artıma öz töhvəsini verməyi dayandırıb, amma əgər ağacları kəssək və odunları satsaq bizim iqtisadiyyatımız böyüməyə davam edəcək. Xəstəliklər, misal üçün, patentli dərman preparatlarının satışı yolu ilə artım üçün əla imkanlar yaratdığı halda, sağlamlıq cəmiyyətləri artıma kömək etmirlər. Bərabər şəkildə hamıya aid olan su bütün insanların tələbatını ödəməlidir. Amma o artım üçün zəmin yaratmır. Əgər Coca-Cola şirkəti zavod tikərsə, suyu torpağın altından nasosla çəkib çıxaracaq və onu butılkalara dolduracaq, iqtisadiyyat genişlənəcək. Amma belə artımın kökündə yoxsulluq dayanır – təbiətin və yerli icmaların yoxsulluğu. Əgər suyun əldə edilməsi prosesində təbiətin bərpa imkanlarını nəzərə alınmazsa, bu qaçılmaz surətdə içməli su ehtiyatı çatışmazlığına gətirib çıxaracaq. İçməli su əldə etmək üçün qadınlar uzun məsafə qət etməli olacaqlar. Kerala ştatındakı Plaçimada kəndində yaxınlıqda yerləşən su mənbəyinə qədər olan məsafə 10 km olduğundan  Mayilamma adlı yerli qadınlardan biri artıq təngə gəldiyini bildirdi. Biz daha da uzağa gedə bilmərik, ona görə də Coca-Cola zavodunu bağlamaq lazımdır. Yerli hindli qadınların hərəkatı sonunda bu zavodu bağlanmasına nail ola bildi.

Təkamül bizə toxum bəxş etdi. Fermerlər onun müxtəlifliyinə nail olmaq üçün onu seleksiya etdilər və çarpazlaşdırdılar. Toxum bizim ərzaq istehsalımızın əsasına çevrildi. Özünü yeniləyən və çoxalan toxum insanları təkcə qida ilə deyil, həm də növbəti fəsil üçün əkin materialı ilə təmin edir. Amma fermerlər tərəfindən becərilən və saxlanılan toxum iqtisadi artıma kömək etmir. Bu toxumlar həyat yaradır və onu yeniləyir, amma gəlir gətirmir. Harda ki şirkətlər toxumu modifikasiya edir, patentləyir və onun tərkibinə genetik maddə yeridir və bu da fermerləri hər fəsil toxum almağa məcbur edir, bax iqtisadi artım da elə oradan başlayır.

Təbiət yoxsullaşıb, bioloji müxtəliflik məhv edilib, pulsuz və hər kəs üçün açıq olan resurslar isə patentləşdirilmiş xammala çevrilib. Əkin materiallarının hər illik alışı yoxsul hindli kəndliləri üçün birbaşa borca aparan yola çevrilmişdir. Hindistanda toxum monopoliyası meydana gəldikdə isə fermerlərin borcları da artdı. 1995-ci ildən bu yana borc tələsinə düşmüş 270 min hindli fermer öz həyatına qəsd etmişdir.

Dövlət sistemləri xüsusi mülkiyyətə çevrildikcə yoxsulluq öz sərhədlərini genişləndirməyə davam edir. Suyun, elektrikin, səhiyyənin və təhsilin xüsusi mülkiyyətə çevrilməsi zamanı sahibkarların gəlirlərinin artması  iqtisadi artım səbəb olur. Amma o həm də insanları hər kəs üçün aşağı qiymətə əlçatan olan şeylərə böyük miqdarda pul xərcləməyə vadar etməklə insanların yoxsullaşmasına səbəb olur. Həyatın bütün aspektləri kommersiya gəliri mənbəyinə və əmtəəyə çevriləndə həyat daha baha, insanlar isə daha yoxsul olurlar.

Ekologiya və ekonomika terminləri eyni köklərə malikdirlər: hər ikisi ev təsərrüfatı mənasını verən “oikos”yunan sözündən əmələ gəlib. Nə vaxt ki, iqtisadiyyatın diqqət mərkəzində kənd təsərrüfatı dayanırdı, o özünün təbii resurslarla sıx əlaqəsini və ekoloji bərpa sərhədlərini qəbul edirdi. Onun əsas vəzifəsi insanların bütün ehtiyaclarını bu sərhədlər çərçivəsində təmin etmək idi. Mərkəzində ev təsərrüfatı dayanan iqtisadiyyat bir çox şeylərdə qadınlara yönəlirdi. Müasir iqtisadiyyat həm ekoloji proseslərdən, həm də insanlara olan əsas tələbatdan uzaqlaşmışdır və onlara qarşı qoyulmuşdur. Bugün təbiətin məhv edilməsinə iqtisadi artıma nail olmaq zərurəti ilə bəraət qazandırılır, bununla belə yoxsul, mülkiyyətlərindən məhrum edilmiş insanların sayı artmağa davam edir. Bunun qeyri-stabilliyə səbəb olmasından başqa, bu həm də iqtisadi mənada ədalətsizlikdir.

Hakim iqtisadi inkişaf modeli faktiki olaraq “həyat əlehinədir”. İqtisadiyyatın inkişaf səviyyəsi yalnız pul axını ilə ölçüldüyü zaman varlılar getdikcə daha da varlanır, kasıblar isə ksaıblaşır. Bundan əlavə, varlılar yalnız pul mənasında varlıdırlar, daha geniş, insan olmaq mənasında isə onlar yoxsuldurlar.

Bununla belə, müasir iqtisadiyyat modeli ehtiyacları resurslar uğrunda müharibələrin, neft və ərzaq müharibələrinin meydana gəlməsinə səbəb olur. Müasir inkişaf şəraitində zorakılığın 3 səviyyəsini ayırd etmək olar.  Birinci səviyyə - ekoloji böhran formasında ifadə olunan təbiətə qarşı olan zorakılıqdır. İkinci – öz ifadəsini yoxsulluqda, kasıblıqda və köçürmələrdə tapan insanlara qarşı olan zorakılıqdır. Üçüncü səviyyə - müharibələr və konfliktlərdir ki, bu zaman nüfuzlu subyektlər öz sonsuz iştahalarını ödəmək üçün digər icmaların və ölkələrin ərazisində olan resurslara çatmağa can atırlar.

Pul axınının genişlənməsi həqiqi dəyərlərlə əlaqəsini itirib, amma maliyyə resurslarını toplayanlar sonradan digər insanların resurslarına – onların torpağına və suyuna, meşələtinə və əkinlərinə - olan hüquqlarını bəyan edə bilərlər. Bu yanğı onların insanların son su damlasını və son düym torpaqlarını əllərindən almağa sövq edir. Bu yoxsulluğun sonu deyil. Bu insan hüquqlarının və ədalətin sonudur.

İqtisadiyyat sahəsində Nobel laureatları Cozef Stiqlis (Joseph Stiglitz) və Amartia Sen (Amartya Sen) qəbul edirlər ki, ÜDM insanların real həyat şəraitlərini əks etdirmir və xalqların rifahının qiymətləndirilməsi üçün başqa alətlərin yaradılmasına səsləyirlər. Məhz buna görə də Butan kimi ölkələrdə inkişafın qiymətləndirilməsində ÜDM-in əvəzinə ümummilli xoşbəxtlik kimi bir göstərici tətbiq edirlər. Həqiqi zənginliyi bərpa etmək üçün biz ÜDM-dən başqa digər qiymətləndirmə kriteriyaları da işləyib hazırlamalı və qlobal supermarket çərçivəsi xaricində yerləşən iqtisadiyyat qurmalıyıq. Biz yadda saxlamalıyıq ki, həyatın əsl valyutası elə həyatın özüdür.

Tərcümə Azərbaycan Ekososialistləri

Solovkidə olan konslaqer haqqında

30 oktyabrda, siyasi repressiya qurbanlarının xatirə günündə liberallar “slovecski məzarının” üstünə gül aparırlar. Ona görə ki, Solovetski adaları bir növ “kommunist QULAQ-ının” simvoluna çevrilmişdir. SLON abbreviaturası onlarda əsmə doğurur. Amma bəla budur ki, bizim liberallar tənbəldirlər və hər şeyə maraq göstərən deyillər. Onlar tarixi pis bilirlər. Yoxsa onlar öz tədbirləri üçün hər hansı bir başqa simvol seçərdilər.
Tarixi həqiqət bundan ibarətdir ki, Solovki adalarındakı düşərgəni 20-ci əsrdə ağlar salmışdılar. Məhz, 3 fevral 1919-cu il tarixində “demokratik qərb dövlətlərinin” dəstəklədiyi Miller-Çaykovski hökuməti belə bir qərar qəbul etdi ki, bu qərara əsasən “iştirakı zərərli olan” vətəndaşlar “məhkəməsiz qaydada  əsl qətnamənin 4-cü bəndində göstərildiyi yerlərə həbs və sürgün oluna bilərlər”. Qeyd edilmiş bənddə deyilirdi: “Sürgün yeri Solovetski monastr və ya Solovetski adalar qrupuna daxil olan adalardan biri təyin olunur...” Vətəndaş müharibəsinin tarixçi tədqiqatçısı P.A.Qolub yazdığı kimi, “ağ rejimin Şimaldakı başçıları – Çaykovskiy, Miller, Muruşevskiy və digərləri, artıq mühacirətə olduqlarından əksinqilabçıların Solovkiyə sürgün edilməsinə görə bolşevikləri qaralamaqdan yorulmurdular. Bununla belə, hamısı birlikdə yaddaş pozğunluğu nümayiş etdirirdilər: Solovkiyə gedən yolu məhz onlar özləri döşəmişdilər.”

Bir sözlə, Solovkidən başqa Şimal ərazisinin “demokratik hökumətinin” öz siyasi rəqiblərini ilk dəfə məhz özlərinin sürgün etdikləri digər yerləri də vardı: Mudyunq və İokanqa adaları.

“Hərbi əsir adlandırılan insanlar son dərəcə aclıq vəziyyətində saxlanılırdılar: qundaqla kötəkləmə,karser və s. ilə cəzalandırılacaqların əvvəlcədən bilə-bilə ac itlər kimi həbsxana administrasiyasının gəmirdiyi sümüklərin üstünə hücum çəkirdilər. Dustaqların orqanizmi o dərəcədə aclıq vəziyyətinə salınmışdı ki, onların zəif küləkdən yerə yıxılmaları simulyasiya hesab edilirdi və buna görə də yazıqlar yenidən döyülürdülər... Mudyuqda dustaq olanların 50%-dən çoxu həyatını itirmişdi, çoxları dəli olmuşdu..” (Arxanqelsk həmkarlar şurasının ərizəsidən, avqust 1919-cu il)

Bu isə İokanqa haqqındadır: “ Həbsxanada vəhşi işgəncələr tətbiq edilirdi: közərdilmiş dəmirlər yandırırdılar, diri-diri torpağa basdırırdılar. Dəmir qandallardan da geniş istifadə olunurdu. Dustaqlar qrup halında və ya tək-tək qaçmağa çalışırdılar, amma onları tutub güllələyirdilər.. Şimal hissəsinin dağılmasından sonra İokanqa Deputatlar Sovetinin hazırladığı anket göstərir ki, İokanqa divarları arxasında olan 1200 məhbusdan cəmi 20 nəfəri kommunist partiyasının üzvü olub, qalanları partiyasız olublar. Minlərlə insan həbsxanada ölmüşdü.”

 Slovecskiy düşərgəsinin əsl yaradıcılarının fəaliyyətinin yekun nəticəsi budur: “ Şimal Vətəndaş müharibəsi tədqiqatçılarının natamam hesablamalarına görə, həbsxanalardan, konslaqerlərdən və katorqalardan təxminən 52000 insan keçmişdi, yəni, bütün əhalinin 11%-ə qədəri. Hökumətin rəsmi məlumatlarına əsasən, hərbi məhkəmələrin qərarı ilə təxminən 4000 insan güllələnmişdi” (P.Qolub. Rusiyanin Şimalında “Ağ” terror”.

Bugün bunları kim xatırlayır? Təəssüf ki, heç kim.. “Slovecskiy məzarının” ətrafına toplananlardan bunu gözləmək sadəlöhvlükdür.

Bu yaxınlarda Kem-də olmuşdum. Yerli partiya şöbəsinin katibi 1918-ci ildə sovet hökumətinin gənc tərəfdarlarının güllələndiyi kilsəni göstərdi. Sovetlər zamanı kilsəni təmir etməmişdilər, ona görə də həmin güllələrin izləri divarda görünürdü. Elə bu yaxınlarda. Amma “mənəvi dirçəliş” dövründə RPK (Rusiya Pravoslav kilsəsinin) çox olduğundan kilsəni təmir etdilər. Daha divarlarda heç bir iz qalmayıb. Ona görə də Solovkiyə gedərkən Kem-dən keçən turistlər restavrasiya olunmuş kilsədə “bolşevik terrorunun qurbanlarının” ruhu üçün rahatca dua oxuya bilərlər.

Və ya həmişə çəkdiyim daha bir misal.. Mənim doğma Olonecs rayonumda, o vaxtlar qəza idi, 1919-cu ildə ağlar yaşayış məntəqəsini tutmaqla kommunistləri və onlara can yandıranları yerindəcə güllələyirdilər. Təkcə həmin qəzada ağlar tərəfindən 150-dən artıq (digər məlumatlara görə-286) kommunist, müəllim,həmçinin Sovet hökuməti ilə əməkdaşlıqda şübhəli bilinən kəndli güllələnmişdi. Müqayisə etmək çətindir, amma yenə də - 1930-cu ildə Olonecs rayonunda qanunsuz olaraq 155 insan sürgün olunmuşdu.

Rusiyanın digər regionlarında baş vermiş Ağ terrorun tarixi haqda yaxşı bilmirəm, amma Sibirdəki amerika hərbi ordusuna rəhbərlik edən general U.Qrevsin sözləri xrestomatikdir: “Şərqi Sibirdə dəhşətli qətllər törədilirdi, amma onlar həmişə düşünüldüyü kimi, bolşeviklər tərəfindən törədilmirdi. Şərqi Sibirdə bolşeviklər tərəfindən öldürülmüş hər insana anti-bolşeviklər tərəfindən öldürülən 100 insan düşdüyünü söyləsəm səhv etmərəm.”

Odur ki, siyasi repsessiya qurbanlarının xatirə gününü kim keçirməlidir?

Bəs sonra! – opponentlər mənə deyəcəklər, - siz də güllələyirdiz. Bəli, olmuşdu. Amma sonralar! Amma əvvəlcə belə idi ki, üsyanın yatırılmasından sonra bolşeviklər general Krasnovu sadəcə buraxmışdılar. Söz verdirərək ki, daha belə etməyəcək... Dünya tarixində başqa belə nümunə var ki, silahlı ələ keçirilmiş düşməni bax belə azad buraxsınlar? Uşaq kimi sadəlöhvsüz, həqiqi sözümdür! Yeri gəlmişkən, aydın məsələdir ki, Krasnov sözünün üstündə durmadı.

Amma mən əslində Krasnov haqda danışmıram, özümüzdən, hazırki sollardan,kommunistlərdən danışıram. Elə alınıb ki, biz az qala bizə yapışdırılmış damğa ilə barışmalı olmuşuq. Özümüzünkülər, daha çoxsaylı qurbanlar haqda unudaraq “Qırmızı terrora” görə özümüzü təmizə çıxarmağa başlayırıq. Niyə? Ən yaxşısı onlara öz əməllərini xatırladaq. Çünki, kommunizm hərəkatı bütün dünya tarixində həmişə ən humanist cərəyan kimi çıxış edib. Qeyri-mütəşəkkil zorakılıq qığılcımlarını söndürməyə çalışıb.Yalnız müdafiə olunmaq lazım olduqda... Hər kəs özünümüdafiə hüququna malikdir. Bundan başqa, sollar sərt tədbirlərə həmişə gec əl atıblar.

Və əgər miqyasdan danışsaq, bizim ölənlərin siyahısı hamısından çoxdur. Bu yaxınlarda Medvedev Stalinə qarşı çox ittiham edici bir şey söylədi. Amma ona qədər, Dmitriy Anatoleviç Finlandiyada olarkən Mannerqeymin məzarına gül dəstəsi qoydu.

Həmin Manerqeym ki, onun zamanında 1918-ci ildə Finlandiyada ağ terror qurbanlarının sayı 40 min insan hesablanmışdı. Natamam məlumatlara görə 10 min insan müharibə zamanı edam olunmuşdu. Ağ fin-lərin qələbəsindən sonra 15817 insan güllələnmişdi. Həmçinin, konslaqerlərdə təxminən 15 min insan ölmüşdü. 3 milyon əhalisi olan ölkə üçün bu böyük rəqəmlərdir. Tarixçi V.Qalin yazdığı kimi, təxmini rəqəmlərlə Finlandiyada ölkə əhalisinin 3%-i həbsxanalardan keçmişdi ki, bu da QULAQ –da saxlanılan cinayətkarlardan və siyasi məhbuslardan 2-4 dəfə çoxdur. İşçilər,kəndlilər, ziyalılar məhv olurdular. Söz düşmüşkən, 1918-ci ilin həmin yaz günləri kommunist qazetinin redaktoru, “Kibrit arxasınca” filmindən hamımızın yaxşı bildiyi əyləncəli əhvalatı düşünmüş Alqot Tietyavyaynen (Mayyu Lassila) də ölmüşdü. Yeqin ki, Medvedev də həmin filmə baxıb.

30 oktyabr növbəti dəfə siyasi repressiya qurbanlarının xatirə günü qeyd olunacaq. Ona hazırlaşmaq pis olmazdı. Bəlkə hətta “slovecskiy məzarına” da baş çəkmək olardı. Çünki, bu xatirə gününü qeyd etmək üçün məhz kommunistlərin bütün əsasları var. Heç olmasa, bütün həlak olmuşlarımızı yad etməkdən ötrü.

Aleksandr Stepanov

Tərcümə: Azərbaycan ekososialistləri

İkiüzlülük dövrünün sonu (“Foreign Affairs”, ABŞ)

Informasiya sızması dövründə ABŞ-ın xarici siyasəti

Aydındır ki, amerika vətəndaşlarının qeyri-nümunəvi hərəkətlərə aid gizli məlumatları yayması ABŞ hökumətini qəzəbləndirir. Və o öz hiddətini nümayiş etdirməkdən çəkinmir:  üç il əvvəl hələ ABŞ ordusunda sıravi Bredli Menninq (Bradley Manning)olan  Çelsi Menniniq (Chelsea Manning) WikiLeaks qrupuna gizli danışıqların yüz minlərlə şifrini ötürərkən ABŞ hökuməti əsgəri həbsxanaya elə şərtlər altında salmışdı ki, BMT-nin əzab vermə problemi üzrə xüsusi məruzəçisi bu şərtləri qəddar  və insanlığa sığmayan adlandırmışdı.

Menninqin həbs edilməsindən sonra Meet the Press proqramında çıxış edən respublikaçı və ABŞ senatı Mitç Makkonnell (Mitch McConnell) WikiLeaks-in rəhbəri Culian Assanjı (Julian Assange) “xaytek-terrorist” adlandırmışdı. Bu yaxınlarda, Milli Təhlükəsizlik Agentliyinin  Edvard Snouden (Edward Snowden)  adlı keçmiş analitiki amerika casusluq  proqramlarının təfərrüatlarını açdı, amerikalı məmurlar digər ölkələrin Snoudenə sığınacaq verməməsi üçün xeyli diplomatik səy göstərdilər.

Bundan əlavə, ABŞ prezidenti  Rusiya prezidenti Vladimir Putin onun tələblərinə tabe olmaqdan imtina edərkən, hətta onunla planlaşdırılmış görüşünü belə təxirə saldı. Bütün səylərinə baxmayaraq amerika isteblişmenti bu ifşaçılarn ABŞ təhlükəsizliyi üçün niyə bu qədər ciddi təhlükə olduğunu izah edərkən tez-tez çətinliklərlə qarşılaşır. Əslində Menninq və Snouden tərəfindən üstü açılan informasiyada dünyada baş verənləri diqqətlə izləyən insanları  şoka salacaq heç nə yoxdur.

2010-cu ildə WikiLeaks –in ifşa etdiklərinə görə  panikaya düşmək istəməyən keçmiş müdafiə naziri Robert Qeyts jurnalistlərlə söhbətində söylədi ki, gizli məlumatların nəşri sadəcə “olduqca məhdud”  təsir göstərdi və kəşfiyyat xidmətinin nə mənbələrini, nə də metodlarını şərh etmədi. Snouden kəşfiyyatın həm mənbələrini, həm də metodlarını şərh etdi, amma yeni heç nə xəbər verə bilmədi. Hələ onun ifşasına qədər ekspertlərin çoxu bu haqda öz fikirlərini bildirirdilər ki, Çinə qarşı kiber hücumların arxasında məhz ABŞ dayanırdı, müxəlif Avropa intitutlarının gizli izlənməsini həyata keçirirdilər və dünya internet-kommunikasiyasını ələ keçirirdilər.  Hətta onun ABŞ və Birləşmiş Krallığın istifadəçilərin təhlükəsizliyini və şəxsi həyatlarını qorumaq üçün əsas kommunikasiya proqramlarını və şifrələmə sistemlərini tənqid etmələrinə dair skandal açıqlamaları sadəcə bir çox məlumatlı müşahidəçilərin çoxdan bəri şübhələbdikləri şeyləri  təsdiq etdi.

Menninq və Snoudenin ABŞ hökuməti üçün daha ciddi təhlükə olması bilavasitə ABŞ milli təhlükəsizliyinə vurduğu zərbədən ibarət deyil, ondan ibarətdir ki, Vaşinqtonu öz simasızlığına görə məsuliyyət daşımaqdan qaçmaqla  ikiüzlülük etməkdən məhrum edir. Onların təhlkəliliyi onda deyil ki, onlar yeni informasiyanın üstünü açırlar, ondadır ki, onlar ABŞ hökumətinin hərəkətlərinin və motivlərinin sənədli sübutlarını təqdim edirlər. Və bu hərəkətlərin hökumət nümayəndələrinin açıq bəyanatlarına zidd olması  məlum olduqda – ki, adətən də belə olur –  Vaşinqtonun gizli fəaliyyətinə göz yummaq ABŞ mütəffiqləri üçün çətin olur, onların düşmənləri üçün isə bəhanə tapmaq asan olur.

Çox az amerikalı hokumət məmurları ikiüzlülük etmək bacarığını əsas strateji resurs kimi nəzərdən keçirir. Əslində, amerikalıların ikiüzlülüyünün belə effektiv olmasının əsas səbəblərindən biri bundan ibarətdir ki, o öz başlanğıcını səmimilikdən götürür: ABŞ siyasətçilərinin əksəriyyəti öz dövlətlərinin nə qədər ikiüzlü olmasını hələ dərk etmirlər. Bununla belə, onların sözləri ilə işləri arasında olan fərqi inkar etmək getdikcə çətinləşdiyindən onlar gələcəkdə xeyli çətin məsələləri həll etməli  və, bəlkə də, təbliğ etdikləri qaydalar üzrə yaşamalı olacaqlar.

İkiüzlü hegemon

İkiüzlülük Vaşinqtonun mülayim hakimiyyətinin  – yəni  digər dövlətləri onun hərəkətlərinin leqimitimliyinə inandırmaq bacarığının - əsasıdır, bununla belə əksər amerikalılar onun mənasını qiymətləndirmirlər. Liberallar, bir qayda olaraq, səmimi şəkildə inanırlar ki, digər dövlətlər ona görə ABŞ-la əməkdaşlıq edirlər ki, amerika ideallarının onlara cəlbedici, ABŞ-ın başçılığı altında olan beynəlxalaq sistemin  isə ədalətli görünür. Realistlər daha utanmaz nəzər nöqtəsinə tərəfdar olurlar, amma əgər onlar Vaşinqtonun ikiüzlülüyünü yadlarına salırlarsa, yenə də ona böyük əhəmiyyət vermirlər. Onların fikrincə, məhz Vaşinqtonun soyuq, kobud gücü, onun idealları deyil, digər ölkələrin onunla əməkdaşlıq etməsinə kömək edir.

Əlbəttə ki, ABŞ beynəlxalq siyasətdə yeganə ikiüzlü deyil. Amma ABŞ-ın ikiüzlülüyü digər dövlətlərin ikiüzlüyündən daha ciddi nəticələrə səbəb olur. Bu ona görə baş verir ki, bugün dünyanın böyük hissəsi Vaşinqtonun qurduğu sistem, o sistem ki, bir tərəfdən ABŞ-ın gücünə əsaslanıb, digər tərəfdən onun liberal idealları tərəfindən qanuniləşdirilib, çərçivəsində yaşayır. Qanunun diktaturasının, demokratiyanın və azad ticarətin amerika idealları Ikinci Dünya müharibəsindən sonra ABŞ-ın köməkliyi ilə əsası qoyulmuş beynəlxalq institutların, həmçinin də Dünya Bankının, Beynəlxalq Valyuta Fondunun,BMT-nin, eləcə də Ümumdünya Ticarət  Təşkilatının  ayrılmaz hissəsinə çevrilib.  ABŞ-ın aşkar dünya ağalığı təhlükəsinə baxmayaraq – İraq müharibəsindən başlamış maliyyə böhranına qədər – beynəlxalq nizam hələ də amerikaçı olaraq qalır.

Və bu sistem üçün ikiüzlülk sürtkü yağı ona görə lazımdır  ki, onun mexanizmləri fırlanmağa davam edə bilsinlər. Digər dövlətlərin belə dünya nizamının leqitimliyinə inanmağa davam etmələri üçün amerika məmurları daim öz ideallarını irəli sürməli və liberal prinsiplərə bağlılığını səsləndirməlidirlər. ABŞ öz hegemonluğunu yalnız kobud güc hesabına saxlaya bilməz. Amma, bu yaxınlarda ictimaiyyətə açılmış gizli məlumtlar göstərdi ki, Vaşinqton həm də təbliğ etdiyi dəyərlərə düzgün riayət edə bilmir. Belə uyğunsuzluq mövcud dünya nizamınıın digər dövlətlər tərəfindən  qanunsuz  kimi qiymətləndirmək riskini artırır.

Əlbətəə, indiyə kimi ABŞ öz ikiüzlülüyünə görə məsuliyyətdən qaça bilib. Vaşinqton uzun müddət nüvə silahının yayılmaması haqda ideyanı təbliğ edirdi və hətta bəzi dövlətləri nüvə sahəsində öz maraqlarından imtina etməyə belə inandırmışdı. Eyni zamanda da, o İsraildə nüvə silahının ortaya çıxmasını sakitcə qəbul etdi, 2004-cü ildə isə Hindistanın dinc məqsədlər üçün nüvə texnologiyalarından istifadə etmə hüququnu təsdiqləyən rəsmi müqavilə imzaladı, baxmayaraq ki, Hindistan nüvə silahının yayılmaması haqda Razılaşmaya məhəl qoymurdu. Vaşinqton demokratiya ideallarına tərəfdar olduğunu bəyan etməkdən yorulmur, amma iyulda misir ordusunun seçilmiş hökuməti devirərkən hərbi devrilişi devriliş adlandırmamaqla olaylara qarışmaq istəmədi. Bundan başqa, “terrorla mübarizəni” də yada salmaq lazımdır: xarici dövlətlər insan hüquqlarına toxunduqda Vaşinqton onları sərt şəkildə tənqid edir, amma eyni zamanda da tələb edir ki, onun öz hərəkətlərinə güzəştlə yanaşsınlar, çünki, ABŞ-ın milli təhlükəsizliyi ortaya qoyulub.

ABŞ-ın öz ikiüzlülüynüə görə məsuliyyət çəkməməsinin səbəbi ondan ibarətdir ki, digər dövlətlər onu inadla görmək istəmirlər. Onların Vaşinqtonun təmin etdiyi qlobal ictimai nemətlərdən əldə etdikləri gəliri nəzərə alsaq, onlar  hegemonun  öz pis hərəkətlərinə görə cavab verməsində maraqlı deyillər. Açıq tənqid ABŞ hökumətini  yalnız öz maraqlarını güdməyə təhrik edə bilər ki, bu da mövcud dünya nizamını təhlükə altında qoyar. Bundan başqa, ABŞ Vaşinqtonun hərəkətlərinin məntiqsizliyinə dəlalət edənləri onlarla ticarət əlaqələrini kəsməklə və ya başqa hər hansı digər yolla cəzalandıra bilər. Məhz buna görə də, ABŞ-ın mütəffiqləri, bir qayda olaraq, öz narahatlıqlarını bağlı qapılar arxasında şəxsi söhbətlər zamanı bildirirlər. Onların düşmənləri müəyyən müddətdən bir  ABŞ-ı çatışmazlıqlarını göstərirlər, amma onlar özəri də yüksək əxlaqları ilə fəxr edə bilməzlər.

ABŞ-ın asanlıqla vədlərini pozması onun liderlərinin arasında əlavə lovğalığın yaranmasına səbəb oldu. Nəzərə alsaq ki, bugün çox az dövlət ABŞ-ın ikiüzlülüyünə dəlalət edir, amerikalı siyasətçilər öz dövlətlərinin ikili standartlarına qarşı həssaslığı itirib. Amma Menninqin və Snoudenin sayəsində bu ikili standartlara göz yummaq daha çətin oldu.

Ciddi olmaq nə dərəcədə vacibdir

Bunun nələrə gətirib-çıxara biləcəyini anlamaq üçün Snoudenin ifşalarının amerikanın kibertəhlükəsizlik sahəsində siyasəti üçün nəticələrinə baxın. Yaxın günlərə kimi ABŞ məmurları öz dövlətlərinin kibersahədə hücum potensialını müzakirə etmirdilər  və əsasən ölkənin xarici hücumlardan müdafiə strategiyasını xüsusi olaraq qeyd edirdilər. Eyni zamanda da, onlar açıq şəkildə bir neçə dəfə  amerika kompyuter şəbəkələri üçün təhlükəli olan və ABŞ-la Çin arasındakı  münasibətlərə zərər verən çin xakerlərinin hücumları haqda bəyan etmişdilər .

Bununla belə ABŞ-da olduqca uzun zaman ərzində gizli şəkildə Çinin – və digər düşmənlərinin – kompyuter şəbəkələrinə irimiqyaslı hücumları aparılıb. ABŞ hökuməti kiberfəzada həm hücum, həm də müdafiə potensialının işlənib hazırlanmasına gizli şəkildə milyardlarla dollar qoyub. Snouden isə göstərdi ki, amerika hərbiçiləri təkcə Çinin hərbi qüvvələrinin kompyuterlərini deyil, həm də Çinin mobil əlaqə operatorlarına və bu ölkənin ən prestijli universitetinə aid olan kompyuter sistemlərini sındırıblar.

Baxmayaraq ki, Snoudenin materiallarının nəşrinə qədər bir çox ekspertlər çin kompyuter sistemlərinin sındırılmasında ABŞ hökumətinin əli olduğunu bilirdilər, Vaşinqton hər şeyi inkar edə bilirdi. Tənqidə qarşı immunitetə sahib olan merikalı məmurlar Çinin kiberfəzada qanunsuz fəaliyyətini müxtəlif təsir alətləri vasitəsilə , hədə-qorxodan tutmuş çin xakerlərinə qarşı ittiham irəli sürməyə qədər, dayandırmaq məqsədilə genişmiqyaslı piar-kampaniya planlaşdırmaqla məşğul idilər. Çin hökumətinə amerikalıların ikiüzlülüyü yaxşı tanış olsa da, ölkələr arasındakı münasibətlərin növbəti dəfə pisləşməsinə səbəb olmamaq üçün onların ikiüzlüyünü göstərmədilər.

Amma, Snoudenin ifşasından sonra çinlilər nəzər-nöqtələrini dəyişdilər. ABŞ-ın ikiüzlüyünü görə öz qəzəbini ifadə etmək üçün Çinin əlinə yaxşı səbəb düşdü. İndi Vaşinqton Çinin ABŞ-ın sənədlərlə sübut edilmiş hərəkətlərini ittiham etməsinə görə çətin ki, ondan inciyəcək. Əslində, Snoudenin açıqlamaları Çinə ABŞ-ın hərəkətləri ilə bağlı öz hiddətini açıq şəkildə bildirməkdən başqa seçim qoymurdu. Əgər Çin ABŞ-ın ikiüzlülüyünü tənqid etməsəydi, onun təmkinliyini zəiflik kimi izah etmək olardı. Snoudenin materiallarının nəşrindən sonra, mətbuat konfranslarından birində Çinin Milli müdafiə Nazirliyinin nümayəndəsi qeyd etdi ki, bu skandal ABŞ-ın internet-təhlükəsizliyi sahəsində “əsl simasını və ikiüzlü davranışını” açıb göstərdi.

Vaşinqton üçün gözlənilməz oldu. İndi o ABŞ kəşfiyyatının keçmiş rəhbəri Coel Brenner (Joel Brenner) təklif etdiyi kimi, çin xakerlərinin məqsədi kommersiya sirrlərinin oğurlanması olan təxmini qəbul edilməz  hərəkətləri və  ABŞ-ın milli təhlükəsizliyin müdafiəsinə yönəlmiş tamamilə leqitim hərəkətləri arasında sərhəd qoyan xətt çəksin. Amma, böyük ehtimal ki, bu sərhəd xəttinə heç kim əhəmiyyət verməyəcək. Buna görə də Vaşinqton çin xakerlərin hərəkətlərinə qarşı açıq kampaniyanı unutmalı oldu.

Menninqin və Snoudenin açıqlamaları yeni dövrün başlanğıcı oldu: ABŞ hökuməti artıq öz gizli fəaliyyətini gizli saxlayacağına  zəmanət verə bilməz. Bugün yüz minlərlə amerikalı gizli sənədlərə giriş imkanına malikdir, hansı ki, bu sənədlər açılması ölkəni olduqca pis vəziyyətdə qoya bilər. Son açıqlamalar sübut etdiyi kimi, kameralarla təhciz edilmiş fleş-disklrə və mobil telefonlar zamanında hətta əjdaha qanunlar və cəzalar belə gizli informasiyanı sızmalardan qoruya bilməz. Nəticədə bugn Vaşinqton elə bir hal yaşayır ki, bunu inkişaf edən ikiüzlülüyün kollapsı adlandırmaq olar. ABŞ hökuməti, onun dostları və rəqibləri amerika xarici siyasətinin qaranlıq tərəflərinin mövcud olduğunu daha əminliklə inkar edə bilməyəcəklər və indi onlar onun üzünə baxmalı olacaqlar.

Sözlərinizi işlərinizlə, işlərinizi sözlərinizlə möhkəmləndirin

İkiüzlülük  dövrünün sonu ABŞ-ı olduqca çətin seçim etmək zərurəti qarşısında qoyur. İstənilən halda, Vaşinqton siyasəti və onun bəyanatları bir-birinə uyğun gəlməlidir.

ABŞ hökuməti üçün ən sadə həll bundan ibarətdir ki, gələcək üçün ikiüzlü bəyanatlar etməsin və qəbul etsin ki, onun hərəkətlərinin çoxunun arxasında dar eqoistik hədəflər dayanır. O Vaşinqtonun indiyə kimi artıq  bəyan etdiklərini təsdiqləsə, sızmalar daha az peşmanlıq gətirəcək və məhvedici olacaq. Əslində Vaşinqton Çindən və Rusiyadan çox şey götürə bilər: öz davranışlarını ümumi rifah uğrunda mübarizə çərçivəsinə yazmaq əvəzinə, bu ölkələr onların milli suverenliyi üçün pozuntu görünən hər şeyi tənqid edirlər və öz maraqlarını lazım bildikləri kimi müdafiə etmək hüququnu qoruyurlar. İfşaçıları uzun həbsxana müddəti ilə cəzalandırmaqla və onlara siyasi sığınacaq təklif edən dövlətləri hədələməklə Vaşinqton da eyni şeyi edə bilərdi.

Bununla belə, belə kursun problemi bundadır ki, ABŞ-ın milli maraqları qlobal çoxtərəfli əlaqələr sistemi ilə sıx bağlıdır. Vaşinqton ifşaçıları sığınacaq təklif edən dövlətlərə qarşı sanksiyalar tətbiq edəcəyini bəyan etməklə liberalizm ideallarının müdafiəsi barəsindəki əhdini artıq pozub. Əgər ABŞ qarşılıqlı rifah barəsində bəyanatlarından imtina etsə, bu Vaşinqtonun başında dayandığı dünya nizamı prinsiplərinə riayət etməməsi demək olacaq. Əgər digər dövlətlər Vaşinqton kimi hərəkət etsələr və yalnız öz şəxsi eqoistik maraqlarını müdafiə etməyə başlasalar, Vaşinqtonun yaradılmasına bir neçə on illiklər sərf etdiyi ticarət əlaqələri və əməkdaşlıq sistemi sadəcə yox olacaq. ABŞ hər kəsin beynəlxalq əməkdaşlığa aid olduğu bir dünyada çiçəklənə bilməz, çünki, ora da Putin də aiddir.

Amma bu kursa daha uyğun alternativ kurs da var: Vaşinqton özünü elə aparmalıdır ki, onun işləri sözləri ilə daha tez-tez üst-üstə düşsün. Tamamilə ideal olmayan belə yanaşma da ona baha başa gələcək, çünki beynəlxalq siyasətdə dövlətlərin idealları və maraqları tez-tez konfliktə girir. Bununla belə, ABŞ hökuməti milli təhlükəsizliyi təhlükə altında qoymadan öz davranışlarında yavaş-yavaş ikiüzlülükdən imtina edə bilər.

İşgəncə məsələlərində, digər ölkələrin dinc əhalisi arasında qurbanlara tamamilə etinasızlıq, izləmə sistemlərinin genişləndirilməsində ikili standartlar – bu punktlardan heç birini millətin rifahında əsas faktorlardan biri adlandırmaq olmaz, baxmayaraq ki, bəzi hallarda onlar ona zərər vurur. Baxmayaraq ki, hazırki administrasiya onun sələfləri üçün xarakterik olan bəzi cinayətləri törətmir, amma yenə də o çox uzun yol keçməlidir.

Demokratiya şəraitində məxfilik hökumət siyasətinin bir hissəsi olmaq üçün hüquqi əsasa malikdir. Bununla belə, onda açıq ikiüzlülüyə yer olmamalıdır. Seçicilər başa düşürlər ki, onlar hökumətin etdiyi hər şeyi bilə bilməzlər, amma onlar aldadılmağı sevmirlər. Əgər ABŞ təhlükəli ikiüzlülük asılılığından yaxa qurtarmaq istəyirsə, o real qnunverici nəzarətlə və onun hökumətinin siyasəti ərtafında açıq demokratik müzakirələrlə barışmalı olacaq. İkiüzlülük dövrünün sonu gəldi.

Henri Farrel  (Henry Farrell), Marta Finnemor Финнемор (Martha Finnemore)

Henri Farrel Corc Vaşinqton universitetində politologiya və beynəlxalq münasibətlər professorunun köməkçisidir. Marta Finnemor Corc Vaşinqton universitetində politologiya və beynəlxalq münasibətlər professoru.

Tərcümə: Azərbaycan ekososialistləri