Noam Xomskinin müsahibəsi (Why It's Legal When the US Does It)

Barsamian: Birləşmiş Ştatlar yenə əvvəlki kimi Yaxın Şərqin enerji resursları üzərində ciddi nəzarətə sahibdir?

Noam Xomski: Əsas neft və qaz istismarı ölkələri əvvəlki kimi qərb tərəfindən dəstəklənən diktaturların ciddi nəzarəti altındadırlar. Odur ki, “ərəb baharının” uğurları məhdud görünsə də, böyük əhəmiyyət kəsb edir. Qərb tərəfindən idarə olunan diktator sistemlər dağılır. Əslində, onların dağılması prosesi çoxdan gedir. Misal üçün, 50 il əvvələ qayıtsaq, görərik ki, amerikalı strateqlərdə əsas narahatçılıq doğuran enerji resurslarının çoxu milliləşdiriliblər. Daim bu vəziyyəti dəyişmək cəhdləri edilir, amma bu cəhdlər uğursuz alınır.

Nümunə kimi İraqa amerika hücumunu götürək. Köhnə ideoloqlardan başqa hamı üçün tamamilə aydın idi ki, biz İraqa demokratiyaya olan alovlu sevgimizdən soxulmamışdıq, ona görə soxulmuşduq ki, bu ölkə neft ehtiyatına görə dünyada ikinci ya üçüncü yeri tutur. Bundan əlavə, o nəhəng neft istismarı regionunun düz mərkəzində yerləşir. Bu haqda danışmaq olmaz. Belə söhbətlər sui-qəsd əlbirliyi adlanır.

İraq milliləşdirməsi qeyri-zorakı müqavimət metodlarıyla hərəkət etməklə Birləşmiş Ştatlara ciddi zərbə vurdu. Birləşmiş Ştatlar döyüşçüləri öldürə bilərdilər, amma küçələrə nümayişə çıxan yarım milyon insanla bacara bilmədilər. İraq addım-addım işğalçı qüvvələrin qurduğu idarə mexanizmini aradan qaldıra bildi. 2007-ci ilin noyabrına tamamilə aydın oldu ki, ABŞ üçün öz məqsədlərinə nail olmaq çətin olacaq.Maraqlısı budur ki, həmin vaxt açıq şəkildə bu məqsədlər haqda aydın bəyanat səsləndirildi. 2007-ci ilin noyabrında oğul Buşun administrasiyası gələcəkdə İraqla hansı razılıqların mümkünlüyü haqda rəsmi bəyanatla çıxış etdi. Orada iki əsas razılıq vardı. Birincisi bu idi ki, ABŞ saxladığı öz həri bazalarından hərbi əməliyyatlar aparmaq üçün məhdudiyyətsiz imkanlara sahib olmalıdır. İkincisi, İraq hökuməti “İraqa xarici investisiyaların, xüsusilə, amerika investisiyalarının axınına kömək etməlidir”. Buş bu haqda 2008-ci ilin yanvarında özünün vida bəyanatlarından birində açıq şəkildə qeyd etdi. Bir neçə ay sonra İraq tərəfdən müqavimətlə qarşılaşan ABŞ bu tələblərindən imtina etməli oldu. İraq üzərində hakimiyyət göz qabağında onların əlindən çıxır.

İraq köhnə idarəetmə sistemini güc vasitəsilə yenidən qaytarmaq və bərpa etmək cəhdi oldu. Amma bu cəhd müqavimətlə qarşılaşdı. Mənə elə gəlir ki, ümumilikdə amerika siyasəti İkinci Dünya müharibəsi dövründən dəyişməz olaraq qalır. Amma bu siyasətin reallaşdırılması imkanları getdikcə məhdudlaşır.

-İqtisadi zəifliyə görə məhdudlaşır?

- Qismən ona görə ki, dünya getdikcə daha müxtəlif olur. Bugün dünyada ən müxtəlif güc mərkəzləri daha çoxdur. Birləşmiş Ştatlar İkinci Dünya müharibəsinin sonunda öz gücünün və hakimiyyətinin tamamilə pik nöqtəsində idi. Onlar dünya sərvətinin yarısına sahib idilər, onların bütün rəqibləri isə ya müharibədən ağır əziyyət çəkmişdilər, ya da darmadağın edilmişdilər. Amerika son dərəcə təhlükəsizliyə malik idi və işin mahiyyətinə görə, dünyanı idarəetmək planları hazırlayırdı. O vaxt bu məsələ o qədər də qeyri-real deyildi.

-Bu “böyük territorial planlar” adlandırılan şeydir?

-Bəli. İkinci Dünya müharibəsindən dərhal sonra Dövlət Departamentinin siyasi planlaşdırma şöbəsinin başçısı Corc Kennan(George Kennan) və digərləri detalları hazırlayırdılar, sonra isə bu planın reallaşdırılmasına başlanıldı. Bugün Yaxın Şərqdə və Cənubi Amerikada baş verənlər, mahiyyətinə görə, öz köklərilə 1940-cı illərin sonuna gedir. Amerika hegemoniyasına qarşı ilk uğurlu müqavimət 1949-cu ildə olub. Bu hadisə “Çinin itirlməsi” idi, hansı ki, olduqca maraqlı adlandırmışdılar. İfadə çox maraqlıdır, və onunla heç kim mübahisə etmirdi. Çinin itirlməsində kimin məsuliyyət daşıması haqda çox mübahisələr olmuşdu. Yalnız sahib olduğun şeyi itirmək olar.Bu adi bir şey kimi qəbul olunurdu: biz Çinə sahibik. Əgər çinlilər mütəqilliyə can atarlarsa, deməli biz Çini itirmişik. Sonra “Latın Amerikasının itirilməsi” , “Yaxın Şərqin itirilməsi”, bir sıra digər dövlətlərin “itirilməsi” ilə bağlı qorxular meydana çıxdı. Və hamısı da buna əsasən ki, dünya bizə aiddir. Bizim nəzarətimizi zəiflədən hər şey isə bizim üçün itkidir, və biz bu itkini necə doldurmaq haqda düşünməliyik.

Bugün, əgər siz xarici siyasət haqda ciddi jurnallar oxuyursuzsa və ya daha çox fars lazım olduğunda respublikaçıların debatını dinləyirsizsə, “Gələcək itkilərimizin qarşısını necə alaq?” sualını verdiklərini eşidəcəksiz.

Digər tərəfdən, nəzarəti qoruyub saxlamaq imkanları kəskin azaldı. 1970-ci ilə dünya artıq iqtisadi mənada üç qütblü oldu. ABŞ-da əsaslanmış şimali Amerika sənaye mərkəzi; əsası Almaniyada olan, miqyasına görə şimali Amerika mərkəzi ilə müqayisə oluna bilən avropa mərkəzi və əsası Yaponiyada olan şərqi Asiya mərkəzi – həmin dövrdə dünyada ən dinamik inkişaf edən region. O vaxtdan dünyanın iqtisadi nizamı daha rəngarəng oldu. Buna görə də öz siyasətimizi yürütmək bizim üçün çətinləşdi, amma onun əsas prinsipləri çox da böyük dəyişikliklərə məruz qalmadı.

Klinton doktrinasını götürək. Klintonun doktrinası bundan ibarətdir ki, Birləşmiş Ştatlar “əsas bazarlara, enerji resursları təhcizatına və strateji resurslara maneəsiz girişini” təmin etmək üçün birtərəfli qaydada güc tətbiq etmək hüququna sahib olsun. Bu Corc Buşun söylədiklərini üstələyir. Amma bu sakit və səssiz doktrina idi, o iddialı və kobud deyildi, buna görə də o qədər də qəzəb doğurmurdu. Bu “haqqım var”-a inam indi də qalmaqdadır. Bu həm də intelektual mədəniyyətin bir hissəsidir.

Usama bin Ladenin öldürülməsindən, tərif qışqırıqları və alqışlar səsləndikdən, dərhal sonra müəllifləri bu aksiyanın qanunu olmasına şübhə altına alan bir neçə tənqidi şərhlər ortaya çıxdı. Çox əsrlər əvvəl günahsızlıq prezumpsiyası adlandırılan bir şey vardı. Əgər sən şübhəlini saxlayırsansa, onun günahı sübut edilməyənə qədər o şübhəli olaraq qalır. Onu məhkəməyə cəlb etmək lazımdır. Bu amerika hüququnun əsas hissəsidir. O öz başlanğıcını Böyük anqlo-amerikan xartiyasından götürür. Bu çox güclü qəzəb reaksiyası doğurmuşdu, amma, həmişəki kimi, ən maraqlı reaksiya spektrin solliberal sonundan səsləndi. Tanınmış və hörmətli solliberal şərhçi Metyu İqlesias(Matthew Yglesias) belə baxışları məsxərəyə qoyduğu bir məqalə yazmışdı. O qeyd etmişdi ki, bu baxışlar “olduqca sadəlöhv” və axmaqdırlar. Sonra isə öz bəyanatını əsaslandırmışdı. İqlesias yazmışdı: mövcud beynəlxalq nizamın əsas funksiyalarından biri də qərb derjavalarının ölümcül hərbi güc tətbiqini qanuniləşdirməkdən ibarətdir”. Əlbəttə ki, o Norveçi nəzərdə tutmurdu. Birləşmiş Ştatları nəzərdə tuturdu. Odur ki, beynəlxalq sistemin istinad etdiyi prinsip bundan ibarətdir ki, Birləşmiş Ştatlar istədikləri zaman güc tətbiq etmək haqqına sahibdirlər. ABŞ-ın beynəlxalq hüquq normalarını pozması haqda söhbətlər olduqca sadəlöhvlük və tamamilə axmaqlıqdır. Yeri gəlmişkən, bu mənə də aiddir və mən sevinclə öz səhvimi qəbul edirəm.Mən də düşünürəm ki, Böyük müstəqillik  və beynəlxalq hüquq normaları xartiyasına bir az diqqət yetirmək lazımdır.

-Nyu-York Times “ərəb baharının” ,demokratik dəyişiklikləri dəstəkləməyi, sabitliyə can atmağı, həmçinin də güclü siyasi gücə çevrilmiş islamçılar qarşısında qoxunu özündə birləşdirən ziddiyətli amerikan istəyini necə qarşılaşdıra bilməkdən ibarət olan, təyinedici siyasi çətinliklərini təsvir edir. Nyu-York Times ABŞ-ın 3 hədəfini qeyd edir. Siz bu haqda nə düşünürsüz?

-İkisi dəqiq şərh edilib. Birləşmiş Ştatlar stabillik tərəfdarıdır. Amma bu sabitliyin nə ifadə etdiyini yadda saxlamaq lazımdır. Stabillik amerikanın əmrlərinin icrası deməkdir. Misal üçün, güclü xarici siyasət təhlükəsi olan İranın ünvanına olan ittihamlardan biri budur ki, o İraqın və Əfqanıstanın sabitliyini pozur. Necə? Öz təsirini qonşu ölkələrə yaymaqla. Biz isə, digər tərəfdən, ölkələrə soxularkən və dağıdarkən onları stabilləşdiririk.

Mən arada hadisələrin belə vəziyyətinin sevdiyim təsvirini verirəm. Bu əvvəllər Foreign Affairs-də redaktor işləmiş tanınmış və xarici siyasət məsələləri üzrə çox yaxşı liberal analitikCeymc Çeysin (James Chace) sözləridir. 1973-cü ildə Salvador Alyende rejiminin devrilməsi və Pinoçet diktaturasının qurulması haqda danışarkən o qeyd etmişdi ki, biz “sabitlik maraqlarına görə Çilinin sabitliyini pozmalı olduq”. Bu ziddiyyət kimi qəbul olunmur – heç ziddiyyət də deyil. Sabitliyə nail olmaq üçün parlament sistemini məhv etməli olduq. Bu o deməkdir ki – onlar dediklərini edirlər. Odur ki, bəli, biz texniki mənada sabitlik istəyirik.

Siyasi islama görə narahatlıq müstəqil hadisələrə görə istənilən narahatlığa bənzəyir. Sizdən asılı olmayan hər şey mütləq narahatlıq yaratmalıdır, ona görə ki, bu sizi zəiflədə bilər. Burada kiçik bir paradoks üzə çıxır, çünki Birləşmiş Ştatlar və Britaniya ənənəvi olaraq var gücləri ilə radikal islam fundamentalizmini dəstəkləyirlər, siyasi islamı deyil, çünki bu qüvvə məhz həqiqi narahatçılıq yaradan dünyəvi millətçiliyə qarşı dayana bilər. Məsələn, Səudiyyə Ərəbistanı dünyada ən aşkar fundamentalist, radikal islamçı dövlətdir. Onun missioner məqsədləri var, o Pakistanda radikal islamı yayır, terrorizmi maliyyələşdirir. Amma Səudiyyə Ərəbistanı amerikan və britaniya siyasətinin istehkamıdır. Onlar bir-birinin ardınca sauditləri Hamal Abdel Naserin dövründə Misirdə və Abd al-Kərim Kasimin dövründə İraqda dünyəvi millətçilik təhlükəsindən, həmçinin də digər təhlükələrdən müdafiə edərək dəstəkləyirdilər. Amma onlar siyasi islamı sevmirlər, çünki o müstəqil ola bilər.

Faktlara baxsaq, bizim demokratiyaya can atmağımız pis anekdot kimi görünəcək. Bunu hətta qabaqcıl alimlər də qəbul edir, baxmayaraq ki, bu haqda  fərqli şeylər danışırlar. Demokratiyanının hərəkəti üzrə əsas mütəxəssislərdən biri Tomas Karozersdir (Thomas Carothers), hansı ki olduqca konservatordur və böyük avtoritetə sahibdir. O “neo-reyqançı”dır, amma parlaq liberal deyil. Karozers Reyqanın yanında Dövlət Departamenrində çalışıb və çox ciddi yanaşdığı demokratiyanın hərəkəti haqda bir neçə kitab yazıb. Hə, o deyir ki, bu adət olunmuş amerikan idealıdır, amma onun qəribə tarixi var. Hər bir amerikan administrasiyasının şizofreniyadan əzab çəkməsi haqda tarix. Onlar yalnız bu halda demokratiyanı dəstəkləyirlər ki, bu müəyyən strateji və iqtisadi maraqlara uyğun gəlsin. Karozers bunu qəribə patologiya adlandırır, sanki ABŞ-ın psixiatrik müalicəyə ehtiyacı var. Əlbəttə, başqa izah da var, amma əgər siz savadlı və özünü yaxşı aparan intelektualsızsa, sizin fikrinizə başqa izah gəlməyəcək.

-Devrilməsindən bir neçə ay sonra prezident Hüsni Mübarək müttəhimlər skamyasında əyləşdi, ona qarşı ittiham irəli sürüldü, və onu həbs cəzası gözləyir. İmkansızdır ki, İraqdakı və ya hər hansı başqa bir yerdəki cinayətlərə görə amerikalı liderlər məsulliyətə cəlb edilsin. Belə vəziyyət nə vaxtsa dəyişəcək?

-Bu öz əsasına görə İqlesias prinsipidir; beynəlxalq nizamın əsası bundan ibarətdir ki, Birləşmiş Ştatlar istədikləri zaman zor tətbiq etmək hüququna malikdirlər. Və belə şəraitdə kiməsə qarşı necə ittiham irəli sürmək olar?

-Və başqa heş kimin belə hüququ yoxdur.

-Əlbəttə, yox. Bəlkədəyalnızbizimsatellitlərin. ƏgərİsrailLivanahücumetsə, minlərləinsanöldürəcəkvəölkəninyarısınıdağıdacaq, burdaheçnəyoxdur, bunormaldır. Maraqlıdır. Prezidentolmazdanəvvəl Barak Obama senator idi. Senator olarkən o çoxişlərgörməmişdi, ammaxüsusiləfəxretdiyibirneçəşeyhəyatakeçirmişdi. Əgərpraymerizqabağıonunvebsaytınabaxmısızsa, o oradabuvəziyyətiqabardırki, 2006-cı ildəLivanaİsrailhücumuzamanı o  İsrailqarşısındaqoyduğuhədəflərə nail olmayınca ABŞ-ın onunhərbiəməliyyatlarına maneolmamasıvəİsrailhücumunaqarşı, hansıki, buhücumunnəticəsindəcənubiLivandağıdılmışdı,  müqavimətidəstəklədiklərinəgörəİranıvəSuriyanıtənqidetməsinitələbedənsenatorlarrezolyusiyasınıntəşəbbüskarlarındanolub. Yerigəlmişkən, Livan 25 ilərzindəbeşdəfədağıdılıb. Odurki, vassallarbuhüququnvarisidirlər. Bu digəramerikamüştərilərinədəaiddir.

HəqiqətdəbütünhüquqlarVaşinqtondadır. Dünyanıidarəetməkbudur. Bu səninnəfəsaldığınhavakimidir. Buna şübhəedəbilməzsən. MüasirBeynəlxalqmünasibətlərnəzəriyyəsininəsasyaradıcısı Hans Morqentau(Hans Morgenthau) çoxləyaqətliinsanolub, Vyetnamdakımüharibənitaktikidüşüncəyəgörədeyil, mənəvidüşüncələrəgörətənqidedənbeynəlxalqməsələlərəgörəçoxazsaydasiyasətçilərdənvəmütəxəssislərdənbiriolub. Çox nadir insandır. O «The Purpose of American Politics» (Amerika siyasətinin hədəfləri) adlı kitab yazıb. Siz bunun nə haqda olmasını bilirsiz. Digər ölkələrin hədəfləri yoxdur. Digər tərəfdən, Amerikanın hədəfi “transsendentaldır”: yerdə qalan dünyaya azadlıq və ədalət bəxş etmək. Amma o da Karozers kimi yaxşı alimdir. Odur ki, o faktları araşdırıb. O qeyd edib: faktları araşdırarakən, adama elə gəlir ki, Amerika öz transsendental hədəflərindən yayınır. Amma sonra o bəyan edir: bizim transsendental hədəfimizi tənqid etmək – “ eyni əsasla dini əsaslarını inkar edən ateizm cəfəngiyyatına uymaq” kimi bir şeydir. Yaxşı müqayisədir. Bu çoxdan möhkəmlənmiş dini düşüncədir. O o qədər dərindir ki, ondan baş açmaq çox çətindir. Və əgər kimsə şübhə nümayiş etdirməyə başlayırsa, bu isteriyaya yaxın hal yaradır və adətən antiamerikaçılığa və Amerikaya qarşı nifrətə görə ittihamlara gətirib çıxarır. Bu maraqlı konsepsiyalardır, demokratik cəmiyyətlərdə belə konsepsiyalar olmur, yalnız totalitar cəmiyyətlərdə olur.Və nəsə məntiqli bir şey kimi qəbul olunan bizim cəmiyyətdə.

Nəşrin originalı:  Why It's Legal When the US Does It

Tərcümə: Günel Muradova

Ekososialistlər kapitalizmin planetimizi öldürdüyünü hesab edirlər. Bəli, gözümüz baxa-baxa kapitalizm planeti canlıları ilə birlikdə öldürməkdədir. Gəlirin çoxalmasına yönəlmiş meyl sonsuzdur, planetimizin imkanları isə məhdud. Kapitalizm ucuz neftdən və qazdan asılıdır, kapitalizmdə enerjiyə qənaət etmə qətiyyən yoxdur. Ola bilməz. Daima gəlirlərin çoxalmasına meyllənilibsə, hansı qənaət ola bilər?!

ABŞ müharibə maşını Exxon Mobil-in xeyiri üçün Yaxın Şərqi xaraba qoydu. Exxon Mobil və digər yeraltı yanacaq korporasiyaları daha çox neft, qaz, kömür, gəlir axtarışında bütün planeti ələk-vələk eləməyi davam edirlər. Bu münasibət dəyişməlidir. Insanlıq, insan cəmiyyəti təbiətlə tarazlıq içində olmalıdır. Heç olmasa qədimdə olduğu kimi. (Qədim hinduların və türklərin təbiətə necə münasibət göstərdiyi haqda məlumatlı olanlar nə demək istədiyimizi anlayacaqlar.)

Kapitalist sistemi iqlim sistemi ilə əhəmiyyətli dərəcədə toqquşma içindədir. Təbiətin kapitalist istismarı insan əməyinin istismarının tərs tərəfidir. Getdikcə ekoloji və sosial böhranlar dərinləşəcək – bunun qarşısını almaq üçün inqilabi düşüncəyə və hərakata ehtiyac var. Yeni, istismardan və gəlirdən azad cəmiyyətin yaranması ancaq inqilabi düşüncəylə mümkündür. Yeni cəmiyyətdə insanlar şey-şüy əldə etməkdə yarışmayacaqlar – bu kapitalist cəmiyyətinin istehlakçı xəstəliyidir. Həyat keyfiyyəti insanların bir-birinə və təbiətə olan münasibəti ilə ölçüləcək. Və yeni cəmiyyətdə insanlar gələcək nəsillər üçün planetimizin qorunmasına və bərpa olunmasına biganə qalmayacaq. Biganə qalacaqsa, zatən insan həyatı, gələcək nəsillər olmayacaq. Yalnız cahillər evladlarının gələcəyini onların mədəsini doldurmaqda, onlara çoxlu mal-mülk qoymaqda görür.

                                Bakıda ilk tramvayın buraxılması, 08 fevral 1924

8 fevral 1924-cü ildə Bakıda ilk tramvay sisteminin açılışı olmuşdur. Bakı tamvayının ilk marşrutu Vağzal – Azneft meydanı olub.Bakı elektrik tramvay qatarı daha əvvəllər əsası H.Z.Tağıyev və başqa 5 mesenat tərəfindən qoyulmuş Bakı kongasının əvəzinə yaradılmışdır. Sovet hökuməti tramvay sisteminin inkişafına xüsusi diqqət ayırırdı. Sovet xadimi M.İ.Kalinin sözləri bunu sübut edirdi: “Əgər şəhərdə tramvay işləyirsə, deməli şəhərdə Sovet hakimiyyəti fəaliyyət göstərir”.

60-cı illərdə Bakı tramvayının inkişafı metropoliten şəbəkəsinin genişləndirilməsilə, avtobus və trolleybusun inkişafı ilə  əlaqədar olaraq daha az templərlə gedir. 2004-cü ildə sonuncu tramvay xəttləri tamamilə yığışdırılır. Tramvay sistemi tamamilə məhv edilməsəydi, çox güman ki, şəhərlərdə insan sağlamlığı üçün zərərli olan bu qədər tıxac, maşın sıxlığı olmazdı. Bugün ictimai nəqliyyat kimi tramvayları əvəz edən avtobusları yararsız vəziyyətə gətiriblər – gediş haqqlarının qaldırılması bütün əksər ölkələrdə olduğu kimi bizdə də tendensiya təşkil edir, bu nəqliyyat növləri əksərən natəmiz və texniki yararsız vəziyyətdə olur, saatlarla tıxaclarda ilişib qalır və buna görə də insanlar mənzil başına gec çatır, tez-tez qəzalar törədilir və s. Bütün bunlar isə şəxsi avtomobil ehtiyacı yaradır.Bugün avtomobil almaq istəyən insanlar məhz yuxarıda sadaladığımız mənfi hallardan bezib avtomobilə sahib olmaq istəyirlər. Və bu zaman da şəxsi rahatlıqlarını önə çəkdiklərindən yaşadıqları şəhərin, ölkənin, ümumilikdə planetin ekoloji durumunu unudurlar. Axı hər kəsin özünə şəxsi avtomobil alması vəziyyətdən çıxış deyil, bu vəziyyətin daha da kəskinləşməsidir. Buna görə də, həm insanlar, həm də planet üçün səmərəli olacaq şey pulsuz ictimai nəqliyyat sistemi yaratmaq və tramvay sistemini bərpa etməkdir. Belə olduqda şəxsi avtomobillər tələbat olmağı dayandıracaq, onlara ehtiyac qalmayacaq, yollar boşalacaq. Yolların boşalması təmiz hava, təmiz hava isə sağlam insanlar deməkdir.

60-cı illərdə SSRİ-də kitab yarmarkalarında sərgilənən kitablar. Sovet Azərbaycanı ilə “müstəqil” kapitalist Azərbaycan arasındakı fərqi görə bilirsiz? Şəhərdə yerləşən istənilən kitab dükanına baş vurun və baxın, orada oxşar kitablara rast gələcəksizmi. Gəlməyəcəksiz. Çünki, “müstəqil” kapitalist Azərbaycanda nə elmi işlərə, nə də iqtisadiyyata aid kitab yoxdur. Etiraz edəcəksiz ki, “Var, iqtisadiyyata aid xüsusilə kitablar çoxdur”. Amma yanılırsız. Bugün kitab mağazalarının piştaxtalarını menecmentə, marketinqə, reklama və s. aid kitablar bəzəyir. Kitablarda sizə uğurlu biznes qurmaq, varlanmaq yolları “öyrədilir”. Özü də belə kitablar adətən uğurlu biznesə imza atmış şirkətlər, transmilli korporasiyalar, iş adamları tərəfindən buraxılır, guya onlar sizinlə öz uğurlarının sirrlərini bölüşürlər. Bir düşünün: Bu onların nəyinə gərəkdir? Həqiqətən düşünürsüz ki, onlar bazarlarda, həyatda özlərinə rəqib yaratmaq istəyirlər? Gülməlidir. Özü də bu kitablar az qala dünyanın bütün dillərinə tərcümə olunub planetə yayılır. Hətta sizə necə yaşamağı öyrədən kitablar da var. Yəni, həqiqətən öz həyatınızı doğru-dürüst yaşamaqda bir kitaba bu qədər ehtiyac duyursuz? Məsələ bundadır ki, bu kitablar sadəcə onların müəlliflərinə gəlir gətirmək üçün yazılır. Hətta belə bir ifadə də var: “ Bir milyon qazana bilmirsənsə “Necə milyon qazanmaq olar” adlı kitab yaz”. Bir misala baxaq, Apple korporasiyasının məhsullarının 60%-ni sensor ekranla təmin edən “Biel Crystal” şirkəti işçilərini qul kimi istismar edir. 60 mindən çox işçisi olan şirkətdə işçilər çox ağır şəraitdə, sutkada 15-16 saat, 20 dəqiqəlik nahar fasiləsi ilə işləyirlər. Ayda bir dəfə 24 saatlıq istirahət günləri olur. İnsanlar bununla bağlı Honkonqda yerləşən Apple Store mağazası qarşısında etiraz edirdilər. Bu da Apple kimi korporasiyanin biznes ugurunun sirri! Bu uğurun "sirri" haqda heç bir kitabda bir söz açılmayacaq, yazılanlar isə sadəcə boş şeylərdir. Onları siz də bilirsiz. XXİ-ci əsr informasiya əsridir, daha çox informasiyaya sahib olanlar daha çox şeylərə malik olurlar. Amma bugün kitab piştaxtalarından, TV kanallarından sizin beyninizə yeridilən informasiyalar yox. Onlar sadəcə beyin yumaq, sizdən istifadə etmək üçün düşünülüb, bunu unutmayın.

"Əziz qardaşlar!
Kuba bu konfransda birincisi, Latın Amerikasının yeganə nümayəndəsi, ikincisi isə, sosializm quran, inkişaf edən ölkə kimi iştirak edir.
Biz Asiya və Afrika xalqlarının nümayəndələri qarşısında təsadüfi çıxış etmirik. Biz ümumi məqsədə - imperializmin məğlubiyyətinə birlikdə gedirik.
Biz söyləyirik, ölkənin azadlıq qazanması dünya imperializm sisteminə zərbədir. Amma biz dərk etməliyik ki, müstəqilliyin elan olunması və ya silah yolu ilə qələbə sadəcə işin yarısıdır. Müstəqillik yalnız o zaman olur ki, ölkə imperializmin iqtisadi zəncirlərini dağıdır. Bu zəncirləri qırmaq sosializm ölkələri üçün ölüm-dirim məsələsidir. Bizə ideologiyamız tərəfindən diktə olunan bizim beynəlxalq borcumuz, vəzifəmiz tamamilə və hər şeyi əhatə edən azadlıq uğrunda bütün gücümüzü birləşdirməkdir. Burdan nəticə çıxır ki, azadlıq yoluna qədəm qoyan ölkələrin inkişafı sosializm ölkələri tərəfindən ödənilməlidir. Biz heç kimi şantaj etmək, bu bəyanatımızla Asiya və Afrika xalqlarının rəğbətini qazanmaq istəmirik, amma biz sadəcə müqəddəs məsləyimizi söyləyirik. Sosializm insanların düşüncəsində dəyişikliklər yaradır və onlarda həm individul səviyyədə, həm də dünya səviyyəsində planetin bütün sakinləri qardaşlıq əlaqəsi hissi doğurur; sosializm ölkələri imperializm əsarəti altında əzab çəkən bütün xalqları qardaş kimi görməlidirlər." (Çe Qevaranın İkinci afro-asiya iqtisadi konfransındakı nitqindən, 24 fevral 1965-ci il)

Rusiyanın Soçi şəhərində Olimpiada başlayacaq, xarici jurnalistlər Soçiyə gəlib otellərdə yerləşiblər... və gördüklərindən dəhşətə gəliblər: 9 oteldən 3-ü hələ hazır deyil, tikinti işləri gedir, koridorlarda işçilər və küçə itləri gəzişir, hazır olan otel otaqlarında da divar qopub dağılır.. su yoxdur, axanda da şəkildə gördüyünüz kimi axır.. Sözsüz ki, biz xarici jurnalistlərin hər dediyinə inanmırıq. Sadəcə müasir kapitalist Rusiyanın "müstəqil" kapitalist Azərbaycanla eyni şey olduğunu bilirik. Orada da dövlət büdcəsini dağıtmaq üçün müəyyən, bəzən lazımsız proyektlər həyata keçirirlər.. Soçi ümumiyyətlə qış Olimpiadasına tam yararlı deyildi. Üstəlik Soçi nə vaxtsa çar Rusiyasından köçürülmüş çerkeslərin əsas yerlərindən biridir. Bəzi olimpiya obyektləri hətta çerkes qəbirlərinin üstündə tikilib... Yəni kapitalistlər ABŞ-da hinduların başına gətirdikləri oyunların bir qismini çarizm çerkeslərə qarşı edib. Sovet hökumətinə "qeyri-rus xalqları incitdi" böhtanı atan savadsız və şərəfsiz psevdointellektuallar çar Rusiyasında baş verənlərdən heç danışmazlar. Danışmazlar ki, yalanlarının quyruğu görsənər. Sosializm dövründə SSRİ-nin ərazisində yaşayan bütün xalqlar tarixlərində yaşamadıqları inkişafı yaşadılar. Sovet hökuməti eskimoslardan tutmuş qafqaz xalqlarına qədər heç bir xalqın hüququnu tapdamayıb, tam əksinə , onları öz bəylərinin, kapitalistlərinin tapdağından xilas edib.

1945-ci ilin 4-11 fevral tarixlərində İkinci Dünya müharibəsində 3 mütəffiq derjavaların başçılarının (İ.V.Stalin, F.D.Ruzvelt və U.Çörçil) iştirakı ilə Krım Konfransı keçirilmişdi.Konfransda mütəffiq derjavaların hərbi planları və müharibədən sonra sülh və beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin əsas prinsipləri müzakirə edilmişdi. Konfrans iştirakçıları öz hədəflərini bəyan etmişdilər: alman militarizminin və nasizmin məhvi.

1945-ci il fevralın əvvəlində, Krım konfransının fəaliyyəti günlərində Hitler özünün siyasi vəsiyyətnaməsini hazırlayırdı. O, 1945-ci ilin 7 fevralında “özünü Birləşmiş Ştatlar adladıran yırtıcı haqqında danışmaq” qərarına gəlir. “Onların yırtıcıdan başqa adı yoxdur! Bütün Avropa, onların anası, var gücüylə bolşevizm təhlükəsinin dayandırmağa çalışdığı halda, Birləşmiş Ştatlar Ruzveltin başçılığı altında özlərinin əfsanəvi resurslarını yalnız onları boğmaq haqda düşünən bu asiya barbarlarının xidmətinə verməkdən başqa yaxşı bir şey tapmadılar.”

Amma Hitler Ruzveltin SSRİ-yə yaxşı münasibəti barəsində səhv edirdi. Onun həyat yoldaşı Eleonora xatirələrinin birində söyləyirdi ki, bir dəfə amerika məktəblərindən birindəki xəritə onu təəccübləndiribmiş – xəritədə SSRİ-nin yerində tamamilə ağ ləkə olub. Ona izah ediblər ki, həmin ağ yerdə o dövlət yerləşir ki, onun adını belə xatırlamaq qadağandır.

Savadsızlığı aradan qaldırmaqla Sovet İttifaqı əhalisinin böyük çoxluğu savadsız kəndli kütlələrindən ibarət olan bir dövlətdən elmi işçilərinin sayına görə dünyada ilk yeri tutan derjavaya çevrilmişdi. Sovet Azərbaycanı da həmin mütərəqqi inkişafın mərkəzində idi. Sovetlərə daxil olan bütün respublikalar mütərəqqi elmi inkişafın mərkəzi idi, çünki inkişaf bütün sahələrdə, bütün regionlarda planlaşdırılmış, bərabər şəkildə aparılırdı. İnkişaf periferiyalar və mərkəz bölgüsü ilə getmirdi.

Ingilis yazıçısı Q.Uells 1920-ci ildə Sovet Rusiyasına səfər edir və Leninlə görüşür. O təəsüratları barəsində yazırdı:

“Məsələ burasındadır ki, həqiqi marksist kimi bütün “utopistləri” inkar edən Lenin sonda özü də utopiyaya, elektrifikasiya utopiyasına düçar oldu. O, üzərinə düşən hər şeyi edir ki, Rusiyada işıqlandırma, nəqliyyat və sənaye üçün bütün quberniyalara enerji verəcək nəhəng elektrostansiyalar yaratsın. O söylədi ki, sınaq kimi artıq iki rayon elektriklə təhciz edilib. Belə böyük düzənlikləri olan, meşələrlə əhatə olunan, savadsız kəndlilərin məskunlaşdığı, su enerjisi olmayan, texniki təhsilli insanlar olmayan, ticarət və sənayenin demək olar ki, məhv olduğu bir ölkədə bundan da cəsarətli bir layihə təsəvvür etmək mümkündürmü?

Belə elektrikləşdirmə layihələri indi Hollandiyada həyata keçirilir, İngiltərədə müzakirə olunur və təsəvvür etmək çətin deyil ki, əhalisi sıx olan bu  yüksək inkişaf etmiş sənayeli ölkələrdə elektrikləşdirmə uğurlu, rentabelli və ümumiyyətlə əlverişli olacaq. Amma belə layihələrin Rusiyada həyata keçirilməsini yalnız yüksən fantaziyanın köməyilə təsəvvür etmək olar. Hansı sehrli güzgüyə baxmağımdan asılı olmayaraq, Rusiyanın belə gələcəyini görə bilmirəm, amma Kremldəki alçaq boylu insan bu bacarığa malikdir. O, dağılmış dəmiryollarının yerində necə yeni, elektrikləşdirilmiş yolların yaranacağını, yeni şose yollarının bütün ölkədən necə keçməsini, yenilənmiş və xoşbəxt, sənayeləşmiş kommunizm derjavasının necə yüksəldiyini görür. Və onunla söhbət zamanı o az qala məni özünün qüdrətinin reallığına inandırmışdı.

-Və siz bütün bunları bərk-bərk yerdə əyləşmiş kişilərinizlə öhdənizə götürəcəksiz?

...Bolşeviklər təkcə cəmiyyətin maddi təşkilati formasını deyil, həm də bütöv bir xalqın düşüncə tərzini dəyişməli olacaqlarını sübut etməyə çalışaraq onunla mübahisə edirdim... Lenin məndən soruşdu ki, işıqlandırma sahəsində hansı görülən işləri gördüm. Bəzi şeyləri təriflədim. O razı şəkildə gülümsədi. O öz işinə hədsiz inanır.

-Amma bunlar sadəcə eksizlər, ilk addımlardır, - mən söylədim.”

Uells SSRİ-yə növbəti səfərini 14 il sonra etmişdi və ölkəni taniya bilməmişdi. Ölkə tamamilə işıqlandırılmışdı, demək olar ki, bütün əhali yazmağı və oxumağı bilirdi, dövlətin özü isə sənayecə inkişaf etmiş derjavaya çevrilmişdi. Uells 1934-cü il səfərindən sonra yazırdı: “İndi 14 il əvvəl yazdığım kitaba baxarkən, etiraf etməliyəm ki, Lenin ,ən azından, həqiqətən böyük insan idi”.

Tərcümə Azərbaycan Ekososialistləri

-Bir vaxtlar mənim də öz kürsüm, öz maşınım, özümün qazan dibi yalayanlarım vardı.

-Bəs nə baş verdi?

-Əşi heç bir şey, sadəcə  unutdum ki, mən bostan müqəvvasıyam, təsərrüfat işlərinə qarışmağa başladım.

-Hansı təsərrüfat işlərinə?

-İndi dinlə. Bir gün mən  şəkərin, ətin qiymətini azaltmaq, işçilər üçün sosial sığorta sistemini tətbiq etmək, işsizliyi aradan qaldırmaq, vergiləri azaltmaq istədim. Özümü ağıllı göstərməyə, layihələr qurmağa başladım.

-Və?

-Bizim ağa belə şeyləri götürmür. Götürüb məni bura atdı. “Danışmaq gümüşdürsə, susmaq qızıldır” – məsəlindəki kimi çıxdi. (Aziz Nesinin "Bostan müqəvvası" hekayəsindən)

KAHVE VE DEMOKRASİ

KAHVE VE DEMOKRASİ

İki şey yurdumuzda yetişmez; biri kahve, biri de demokrasi. İkisi de bize dışarıdan gelir. Topraklarımızda kahveyi bitürlü yetiştiremedik. Memleketimizin havası, suyu, toprağı kahve yetiştirmeye müsait değil. Demokrasiye gelinceeee... Doğrusu onun yetişmesi, gelişmesi için elden geleni geri komadık. Tarihimize bakarsanız, aşağı yukarı yüzyıl önce memleketimize demokrasinin tohumları atılmış. 

Biz yıllardır, - Aman demokrasimiz filiz verdi... - Genç demokrasimiz... - Aman demokrasi fidanı... der dururuz. 

Şükür yetiştirene, şunca yıldır demokrasiyi ancak işte bu boya getirdik, bir fidan oldu. 

Yüzyıldır şu demokrasiye verdiğimiz gücü, kahve yetiştirmeye harcasaydık, bugün memleket balta girmemiş kahve ormanına dönerdi. Zamanında gerekmiş, bilememişiz; kahve çekirdeği ekeceğimize, kalkmış demokrasi tohumu ekmişiz. Şimdi olanlar ortada. Hamdolsun, demokrasiden yana hiçbir sıkıntımız yoksa da kahvesizlikten çektiğimizi biz biliriz. Kahve bu... Hiçbişeye benzemiyor. Demokrasi öyle mi? Olsa da bir olmasa da... Kahve olmazsa insanın başı döner, demokrasi olmazsa insanın başı dönmez.

 Kahvenin mis gibi kokusu vardır, demokrasinin kokusu bile yoktur. Kahveyi fincana kor içersin. Demokrasi ne yenir, ne içilir. Ne işe yarar şu demokrasi söyler misiniz? Dışarıdan memleketimize bol bol demokrasi geliyor, ama kahve gelmiyor. Kahveyi satıyorlar, demokrasiyi veriyorlar. Kahve parayla, demokrasi bedava... Kahve için döviz ister, demokrasi için hiçbişey istemez. Çektiğimiz şu kahve sıkıntısına bir baksanıza... Üstelik kahveye bir de alışmamış mıyız? Kahvenin iyisini kötüsünü, bayatını tazesini, katkılısını, halisini hemen anlarız. Sağ olsunlar, kimi yurttaşlarımız uydurma kahve yaptılar. Önce arpa kahvesi çıktı, tutmadık. Sonra nohut kahvesi çıktı, beğenmedik. Şimdi de fasulye kahvesi yapıldı, yutmadık. Biz milletçe kahve tiryakisiyiz; her şeyin uydurmasını yutarız da kahvenin uydurmasını yutmayız. Hey Ulu Tanrım! Ne olurdu, hiç olmazsa şu kahveden anladığımız kadarcık olsun, demokrasiden de anlasaydık.

Bu beş şeyə görə biz hələ də SSRİ-yə minnətdarlığımızı bildirməmişik

Qadın hüququ: Hələ 19-cu əsrdə bəzi yerlərdə qadınların səs vermə hüququ qazanmalarına baxmayaraq, qadınların ilk seçki hüquqlarının yayılması dalğası 20-ci yüzilliyə təsadüf edir. 1917-ci ilə kimi yalnız 4 əsas ölkə qadınlara səs verməyə icazə verirdi – Avstraliya, Finlandiya, Norveç və Danimarka. 1917-ci il İnqilabı hər kəs üçün bərabər hüquqlar uğrunda çıxış edirdi. Bu çoxlarını qorxutmağa başladı ki, femenistlər  kommunizm sistemini daha gözəl hesab edəcək və onun qərb ölkələrinə ixrac edilməsində bolşeviklərə kömək edəcək. Bu əsas təhlükədən azad olmağın ən yaxşı yolu qadınlara səs vermək hüququnun verilməsi idi. Britaniya və Almaniya 1918-ci ildə, Birləşmiş Ştatlar 1920-ci ildə qadınlara səs verməyə icazə verdilər, tezliklə digər ölkələr də onların arxasınca getdi. Fransa bunu 1944-cü ilə qədər gecikdirən yeganə böyük derjava idi.

Əmək qanunvericiliyi: Burada hər şey aydındır: 5 günlük iş həftəsi, 2-4 həftəlik ödənişli məzuniyyət, uşaq baxımına görə məzuniyyət, tibbi sığortalar, işçilər üçün təhlükəsizlik standartları və s. – bütün bunlar kommunizmin kapitalizmə göstərdiyi təzyiqlərin məhsuludur. İnsan simalı kommunizm yarana bilmədi, amma SSRİ sayəsində bizdə insan simalı kapitalizm yarandı.

İkinci Dünya müharibəsi və bərpa dövrü: SSRİ nasist Almaniyası üzərində qələbədə fenomenal rol oynadı. Stalinqrad döyüşü blitskriqi dağıtdı və müharibənin gedişini dəyişdi. SSRİ 23,4 milyon insan itirdi – nasist Almaniyasından çox və ABŞ və Britaniyanın birlikdə itidikləri insan sayından 26 dəfə çox. Müharibə sona çatdıqdan sonra Marşal planı qəbul edilmişdi, çünki qərb mütəffiqləri istəmirdilər ki, ölüm, aclıq və Avropadakı xarabalıq qarşısında kommunizm qələbə çalsın. Faktiki olaraq, plan çərçivəsində yardım edilməsinin  şərti kommunistlərin yardım alan ölkələrin parlamentlərindən qovulması idi. Demokratiya bax belə şeydir!

Müstəmləkə əlehinə hərəkatlar: Əgər qərb sənaye kapitalizmi maşını imperializmi dəstəkləyirdisə, SSRİ əksinə, istismar olunan müstəmləkələrin tərəfində idi. O həm azadlıq uğrunda mübarizə aparan ölkələrə, həm də yeni müstəqil dövlətlərə kömək edirdi. Hindistanın əksər azadlıq mücahidlərinin sovetlərə rəğbəti heç vaxt sirr olmayıb – ayağa qalxmağa çalışan bədbəxt ölkə üçün kommunizm ideologiyası təbii ki, gözəl görünürdü.

Elmi kəşflər: Sovet İttifaqı orbitə ilk süni peyki, sonralar isə ilk iti, ilk kişini və ilk qadını göndərmişdi. Televiziya sahəsində bir çox nailiyyətlər də onun xidmətidir. Qısa şəkildə desək, Sovet İttifaqı olmasaydı bizdə Tata Sky olmazdı. Bundan əlavə SSRİ süni orqanların yaradılmasını, ilk vertolyotu, elektrfotoqrafiyanı və olduqca məşhur AK-47 –ni də öz xidmətləri siyahısına qəbul etməlidir.

Ən əsası budur ki, intelektual dürüstlüyümüzü qorumalı və Sovet İttifaqına minnətdar olmalıyıq – heç olmasa indi minnətdar olmalıyıq.

Aanchal Anand

Tərcümə Azərbaycan Ekososialistlərinə məxsusdur

“Dünyada ən böyük təbliğat sistemi ən çox Böyük Britaniyada və ABŞ-da inkişaf etmiş PR industriyadır.Yüz il əvvəl hakim dairələr qəbul etməli oldular ki, əhalinin əsas hissəsi müəyyən dərəcədə azadlığa nail olub, yəni onlar anladılar ki, artıq insanları güc vasitəsilə idarə etmək çətindir, buna görə də təbliğatın və insanların bir-birindən uzaqlaşdırılmasının və marginallaşdırılmasının digər vasitələrinin köməyilə baxışların formalaşdırılmasına daha böyük diqqət ayırmağa başladılar. Qərb dövlətləri bu sahədə əsl professionala çevriliblər.
Reklam industriyası və PR industriya ABŞ-da olduqca böyükdür. Əvvəllər bunu açıq şəkildə təbliğat adlandırırdılar. Bugün isə bu söz mənfi məna kəsb edir, ona görə də istifadə olunmur, amma həqiqətdə onun özü müəyyən məqsədlərə nail olmaq üçün işlənib hazırlanmış nəhəng təbliğat sistemidir. Təbliğat hər şeydən əvvəl irrasional cahil istehlakçılar, yəni irrasional seçim edən insanlar yaratmaqla ənənəvi bazarları məhv etməlidir. Reklamın bütün mahiyyəti elə budur, yəni o ibtidai bazara ziddir – hər kəs özü buna əmin ola bilər, bunun üçün sadəcə televizoru açmaq lazımdır. Bütün iş inhisarlaşmada, məhsulun differensiallaşdırılmasında və digər buna bənzər şeylərdədir, amma bu məqədlərə nail olmaq üçün insanları onları bir-birindən uzaqlaşdıran irrasional istehlaka məcbur etmək lazımdır. Çünki, artıq qeyd etdiyim kimi, istehlak – fərdi bir şeydir, o birlik göstərmək üçün deyil. Siz televizorda belə bir reklam görə bilməzsiz: “Gəlin birləşək və birlikdə ictimai nəqliyyat sistemi yaradaq”. Bunu kim maliyyələşdirəcək? Bundan əlavə, onlara həm də demokratiyanı məhv etmək lazımdır – özü də eyni yolla. Buna görə də siyasi, seçki qabağı kampaniyaları da əsasən pi-ar agentliklər hazırlayırlar. Onların qarşısında hansı məsələlərin dayandığı tamamilə aydındır: onlar irrasional qərarlar qəbul edən cahil seçicilər yaratmalıdırlar. Bütün seçkiqabağı kampaniyaların da əsas mahiyyəti budur. Onlara milyardlarla dollar xərclənir və onların əsas məqsədi – demokratiyanı məhv etmək, bazarların varlılara xidmət etməsini təmin etmək və hakimiyyətin və kapitalın konsentrasiyasına zəmanət verməkdir.Bununla yanaşı insanları irrasional və özlərinə qarşı zərərli davranmağa məcbur etmək lazımdır.
Özünüməhvə can atmaq bəzən heyrətləndirir. Məsələn, 1920-ci ildə ABŞ-da PR sistemin ilk layihələrindən biri ilə həm Vilsonun, həm Ruzveltin, həm də Kennedinin müxtəlif yollarla təriflədiyi insan – proqressiv liberal Edvard Berneys məşğul olmuşdu. Onun ilk uğurlu layihəsi qadınların siqaret çəkməsini stimullaşdırmaqdan ibarət idi. 1920-ci illərdə qadınlar hələ siqaret çəkmirdilər, yəni əhalinin böyük hissəsi siqaret almırdı. Və Berneys model qızlara pul ödədi ki, onlar əllərində siqaret Beşinci Avenyu-da (Nyu-Yorkun mərkəzi) gəzişsinlər. Onun qadınlara mesajı sanki deyirdi: “Bu modellər kimi əla olmaq istəyirsiz? Onda siqaret çəkin”. Nəticədə nə qədər insan həyatını itirdi? Heç saymayacam da. Amma onda onun layihəsi böyük uğur kimi nəzərdən keçirilirdi. Eyni şeylər tütünün, asbestin, qurğuşunun, kimyəvi preparatların, vinil-xloridin hazırki korporativ təbliğatının məhvedici xarakterinə aiddir. Heyrətləndiricidir, amma PR menecerlər – kifayət qədər sayılan sənətdir, baxmayaraq ki, onlar birgə əmək kimi seçim variantını məhv edərək insanlar üzərində nəzarətə kömək etməklə məşğuldurlar.” (Noam Xomski)

Din ve İbadet Anlayışımız

Türkiye’de birisi için “Dine yönelmiş, ibadete başlamış” deyince neden akla gelen “Namaza başlamış, örtünmüş” oluyor?

Keza “Dini bırakmış, ibadeti terk etmiş” denince de neden “Artık namaz kılmıyormuş, başını da açmış” denmek istendiği anlaşılıyor?

Yani din ve ibadet denince neden namaz, oruç, hac, başörtüsü, cüppe, sakal vs. birkaç şeklî ibadet ve görüntüden başka bir şey düşünülemiyor? 

Çünkü din ve ibadet anlayışımızın içi boşaltılmış ve muazzam bir anlam kaymasına uğramıştır. 

Halbuki bir adam namaz kıldığı halde imansız, bir kadın başı açık olduğu halde iman sahibi olabilir. Bir cüppe içinde ahlaksız, saçları arkadan bağlanmış bir kafanın içinde de asil ve erdemli bir düşünce bulunabilir.  

Artık namaz kılmak, oruç tutmak, hacca gitmek, başını örtmek vb. ritüel ve figürler iyi bir Müslüman olmanın değil; nereye, hangi kampa, hangi mahalleye mensup olduğunuzun göstergesi haline gelmiştir. Peygamber zamanındaki işlevlerini kaybetmiş, dahası sahici özelliklerini yitirmişlerdir.

Kişinin iyi bir Müslüman olduğunun anlaşılması için artık başka şeylere bakılmalıdır.

İyi bir Müslüman olmak için, her şeyden önce iyi bir insan olmak lazımdır. Bu da iyilik, güzellik, doğruluk yolunda (sırat-ı müstakim) yürümekle, sevgi ve merhametle (rahmet) dopdolu olmakla, sözün namusu ile yaşamakla (sıdk), hakka hukuka tacavüz (zulüm)  etmemekle, kalbi adalet ile çarpmakla, saf bir yürek temizliğine sahip olmakla (ihlas), güzel ahlak sahibi olmakla (hüsn), her türden kötülükle aktif mücadeleyle (cihad), komşusu açken tok yatmamakla ve insanların elinden ve dilinden emin olduğu bir kişilik sahibi olmakla mümkündür.

Din ve ibadetin özünü bunlar oluşturur. 

Allah’a, meleklere, kitaplara, peygamberlere ve ahiret gününe inanmak, namaz kılmak, oruç tutmak, hacca gitmek vs. bunları sağlar, bunlara vesile olur, bunları doğurur. Doğurmuyorsa yaptığınız tapınak dini ve ibadetidir.

***

Demek ki M. İkbal’in tabiriyle “İslam’da dini düşüncenin yeniden inşasına” şiddetle ihtiyaç vardır.

Yani din ve ibadet anlayışı yeniden yapılandırılmalıdır.

Aslında bu ihtiyaç tarih boyunca hiç eksilmemiştir.

Tarih boyunca peygamberlerin, birçok bilge ve filozofun “tapınak dinleriyle” başlarının derde girmiş olması tesadüf olabilir mi?

Buddha Hint din adamları Brahmanlara karşı çıktı. Zerdüşt’ü eski İran din adamları sınıfı Moğlar öldürttü. Mani’yi Mecusi din adamları astırdı. Musa’yı eski Mısır din adamları sınıfı olan Hamanlar tekfir etti. İsa’yı Yahudi Haham sınıfı yargılayıp çarmıha gerdirdi. Sokrates Delhi tapınağının fetvasıyla öldürüldü. Hz. Muhammed’in daha ilk günden Mekke’deki en azılı düşmanı rahip Ebu Amir idi. Kâbe çetesini suikasta kışkırtan, “Mescid-i Nevbevi”nin karşısına “Mescid-i Dırar’ı” yaptıran da bu rahip Ebu Amir’den başkası değil miydi? 

Bir peygamberin en azılı düşmanı nasıl bir din adamı olabiliyor? 

Bu ne yaman bir çelişkidir? 

Ali Şeriati’nin dediği gibi “dine karşı din var”, görmüyor musunuz?

Biz hangisinin din ve ibadet anlayışı üzereyiz?

***

Modern dünyanın insanı bu yaman çelişkiyi unuttu. Bütün dinler, modern öncesi ortaçağ dünyasının fenomenleri olarak görüldüğünden, nasıl olsa günümüzde hiç birisi de işe yaramayacağından hangisi olsa fark etmezdi. Eh, İslam da dinlerden bir din olduğuna göre aynı şeydi…

İşin ilginç olan yanı Müslümanlar da bu argümanı içselleştirerek, modern dünyaya karşı bütün dinleri aynı kefeye koyarak savunur hale geldi. Dünya tarihi ikiye ayrılıyordu artık: Aydınlanma öncesi dinlerin hakim olduğu kutsalın ve geleneğin dünyası ve Aydınlanması sonrası seküler modern dünya…

Kendilerini nasıl da “Aydınlanma” olarak kabul ettiriyorlar Herkes sorgusuz sualsiz bu ayrımı ve tanımı nasıl da kullanıyor. “Durun bakalım, siz kendinizi nasıl Aydınlanma olarak görüyorsunuz? İnsanlık tarihini sizden önce ve sonra diye nasıl ikiye ayırıyorsunuz? Hem siz kim oluyorsunuz?” diye sormuyor. Boyuna modernite öncesi kutsalın , dinlerin ve geleneksel dünyanın nasıl daha da iyi olduğu anlatmaya çalışıyor.

Böyle olunca Buddha ile Brahman’ın, Zerdüşt ile Moğ’un, Mani ile Mecusi’nin, Musa ile Haman’ın, İsa ile Haham’ın, Muhammed ile Ebu Amir’in arasındaki yaman çelişki kayboluyor.  Tam da modernin istediği ve yapmaya çalıştığı gibi, hepsini aynı kefede bir sepete dolduruyoruz. Artık, “Eh din işte, ha haham ha peygamber ne fark eder” oluyor…

Dolayısıyla din ve ibadet anlayışımız bir Hindu’nun, bir Yahudi’nin, bir Hıristiyan’ınkinden farksız hale geliyor. Nasıl ki “papaz kilisede” ise  “hoca da camide” oluyor. Din ve ibadet birkaç ritüelden (tanımlanmış şekli ve törensel hareketler) ibaret hale geliyor.

***

Böylesi bir din ve ibadet anlayışına itiraz etmeliyiz.

Öncelikle İslam’ı diğer dinlerle aynı kefeye koyup, moderniteyle karşılaştırıp durmaktan vazgeçmeliyiz. Onu kendi indiği çağdaki ve daha da önceki dinlerle karşılaştırılmalıyız. Bu bize çok şey öğretecek ve modernite karşısında donanımlı hale getirecekti. Çünkü İslam insanlıkta olduğu gibi özellikle dinî dünyada büyük bir reformdu. 

Aksi halde İslam adına modern dünyaya hiç bir şey söyleme hakkımız olmayacak. Çünkü vakti zamanında reforma uğrattığımız birçok şeyi, sırf modern bizi onlarla aynı kefeye koyuyor diye moderne karşı savunur hale getiriliyoruz; al sana bir yaman çelişki daha…

Bunun için İslam’da dini düşüncenin yeniden inşası kaçınılmaz hale gelmiştir. Çünkü İslam, reforma uğrattığı diğer dinlerle aynı kefeye kona kona neredeyse buhar olup uçmak üzere… 

Bunların en başında da din ve ibadet anlayışımız geliyor.

Din ve ibadet anlayışımızın birkaç şekli ibadet etrafında dönüp duran bir “totolojiye” (kısır döngü/anlamsız tekrar) haline gelmesi bunun en iyi göstergesi değil mi?

***

Eskiler buna “zahir” demiş ve söz konusu bu kısır döngüyü/anlamsız tekrarı aşmak için “batın” diye bir yeniden anlamlandırma faaliyetine girişmişler. Fakat burada da ipin ucu kaçınca tekrar “zahire” sarılma yönelimi başlamış ve bu böyle devam edip gelmiş. Vakıa, dini düşünce tarihimiz aynı zamanda bu gidip gelmenin/gerilimin de tarihidir.

Oysa zahir ile batın, teşbih ile tenzih, dünya ile ahiret Hz. Peygamber’in akıl, ruh ve gönül dünyasında billurlaşarak birleşmişti. Dinin kemale ermesi yani en olgun hale gelmesi bir açıdan da bu demekti. 

İnşa çağında yapmamız gereken esas iş, işte böylesi bir akıl, ruh ve gönül dünyasını yeniden kurmaktır. Bu nedenle ihya çağlarının saf zahirci, batıncı, teşbihçi veya tenzihçi ekollerinden sadece birisinin körü körüne takipçisi olamayız. Yeniden kurmak, tekrar yapılandırmak derken kastettiğimiz bundan başkası değildir.

***

Din ve ibadet anlayışımıza buradan girerek baktığımızda bir taraftan zahiri bir donma yaşanırken, diğer taraftan da batini bir buharlaşma yaşandığını görüyoruz. Donmayı ve buharlaşmayı asli haline yani hayat veren bir suya nasıl dönüştürebiliriz? Esas mesele budur. 

Bugün din ve ibadet anlayışı iyice daraltılmış, camiye, kandil gecelerine ve sayısı üçü beşi geçmeyen birkaç ritüele indirgenmiş durumdadır.

Müslüman zihnin din ve ibadet denince aklına cami, ezan, kandil, türbe, şeyh, yeşil sarık, başörtüsü, cin, peri, masal, mucize, kehanet, sır, musalla taşı, mezarlık ve yalnız -o da şekli kalmış- üç ibadet ritüeli; namaz, oruç ve hac neden geliyor sanıyorsunuz?

Oysa din ve ibadet bunlar mı demek?

***

Çünkü modern dünya da dini böyle anlıyor. Onlara göre esasında din, modern dünyada bunlardan başka bir şey değildir. Modern öncesi ortaçağlardan kalma büyülü bir dünya… Bunlar artık modern insanın sadece akıldışılığa, sır ve gizeme duyduğu merakı gideren birer “fenomen” olabilirler. İnsanları rahatlatırlar da. Sosyolojik olarak yararlı da olabilirler. Dine başkaca anlamlar yükleyip bu çerçevenin dışına çıkarmaya kalkmak mümkün değildir.

Siz olsanız sosyal hayatı ve hele de devleti sırla, gizemle, kehanetle, rüyayla, din adamları sınıfının keşf ve kerametleriyle, İkbal’in tabiriyle “donmuş kalmış 590 yıllık metinlerle”, Akif’in tabiri ile “700 yıllık eserlerle avarelik ederek” yönetir misiniz?

Siz dininizi böyle anlıyorsanız dönüp moderne niye kızıyorsunuz? Modern de dinin esasında bunlardan başka bir şey olmadığını söyleyip duruyor.

Peki, nedir o halde din? Ne manaya geliyor ibadet?

***

İslam’ı “dinlerden bir din” olarak görenler, onun “ibadetlerini” de kaçınılmaz olarak diğer dinlerin ibadetleri gibi bir ibadet olarak görürler…

Nasıl ki diğer dinlerin görkemli tapınakları, din adamları sınıfı ve kendilerine özgü dini kıyafetleri, tütsülü, buhurlu ayinleri, kutsal gün ve geceleri, mucizeleri, kehanetleri vs. var, İslam da bu dinlerden biri olduğuna göre, onda da bunlar var hatta olmak zorunda…(!)

Böyle düşünenlerin, İran kisrasının karşısına çıkan sahabenin “Baldırı çıplak çöl bedevileri sarayıma kadar niye geldiniz?” diye sorulunca “İnsanları dinlerin zulmünden ve krallara ibadetten (onlara kulluk ve kölelik yapmaktan) kurtarmaya geldik” cevabından bir şey anlayacaklarını sanmıyorum.

Çünkü bunu söyleyen sahabenin dilindeki “din” ve “ibadet” hiç de bizimkine benzemiyor.

Bu, tamı tamına İslam’ın “lailahe illallah” evrensel çağrısını yansıtan ve o günkü dünya kamuoyunu sarsan bir sözdür…

O günkü dünyanın batısına ve doğusuna hakim Bizans ile Sasani imparotorluklarının saraylarında yankılanan ve “çok büyük bir tehdit” olarak algılanan bir sözdür… 

Bu iki imparatorluk geleneğinin asırlardır bölgeye hakim olmak için ürettikleri iki din olan Yahudilik ve Hıristiyanlığın tapınaklarında da yankılanan ve “meslek dışı” bir yerden (sokaktan) gelen bir tehdit olarak algılanmış bir sözdür…

O günkü Mekke’de Ebu Lehep gibilerinin başını çektiği Allah, Kâbe, din ve ibadet istismarına dayalı tefeci bezirgân düzenine (Yeda Ebu Lehep) “yıkılsın, yokolsun, kahrolsun” (tebbet) diye haykıran gerçekten de çok büyük bir tehdit ve asla affedilmeyecek bir sözdür…

O sahebenin dilindeki “din” ve “ibadet” kelimeleri, Kur’an’ın kullandığı anlama paralel olarak kral saraylarında,  ruhban tapınaklarında ve bezirgân sofralarında, evet, böyle algılanmıştır. Tehdit değerlendirmesi gayet yerindedir, aynen algıladıkları gibidir. Bunu bizim söylememize gerek yok, tarihe bakın, olanlara bakın aynen algıladıkları gibi olduğunu görecekseniz. Yani korktukları şeyin başlarına geldiğini göreceksiniz.

Peki ya şimdi…

Tarihi süreç içinde tersine bir gelişme yaşandığını görüyoruz.

İndiği çağda zaten kullanılmakta olan din ve ibadet kelimelerini sarayların, tapınakların ve bezirgânların dünyasından çekip alan ve ona bambaşka bir yön veren (aslına döndüren) Kur’an’ın, tarihi süreç içinde mehcur bırakılmasıyla (terkedilmesiyle), diğer ümmetlerin girdiği deliklere bizimde girdiğimizi ve dönüp dolaşıp onların din ve ibadet anlayışını benimser hale geldiğimizi görüyoruz.

Bu nedenle olsa gerek “İslam dinlerden bir din değildir” veya “Allah-insan ilişkisi efendi-köle ilişkisi değildir” dediğimizde meramımızı anlamakta zorlananlar oluyor.

Peki, nedir o halde İslam’da din ve ibadet?

DİN kelimesinin Kur’an’da 103 yerde ve dört esas manada kullanıldığını görüyoruz.  Bunu kolayca anlamamız için Arapça’da alt-üst, arka-ön şeklinde dört yönü de ifade için kullanılan ve aynı kökten gelen “dûne” sözcüğü bir fikir verebilir. 

Buradan anlıyoruz ki “din” insanoğlu için dört boyutlu bir ilişkiler ağının tümünü birden ifade ediyor; geriye doğru (adet, töre), ileriye doğru (yol, yordam), yukarıya doğru (itaat, bağlılık), aşağıya doğru (hüküm, kural, ceza, mükâfat)…

Bunların hepsini birden topladığı için yani “tedvin” ettiği için bir tek kelimeyle durumu “din” diye ifade ediyoruz. Demek ki din kavramının, Kur’an’da kullanım yerlerine göre kiminde adet, kiminde yol, kiminde itaat ve bağlılık, kiminde de hüküm, kural, yargı, ceza ve mükâfat anlamında kullanılması bu nedenledir.  

Bu durumda söz konusu dört boyutlu anlamlar, değerler ve kurallar bütünü “din”, bunun bir coğrafi mekânda ete kemiğe bürünüşü “Medine”, bu bürünüşün mensupları “medenî” ve mensuplarınca ortaya konan maddi ve manevi tüm inşa ve imar faaliyeti de “medeniyet” oluyor.

Bu kelimelerin hepsi de din ile aynı kökten… Aralarında kopmaz bir bağ var. Yani bunlar “bölünmez bir bütün…”

***

Kur’an kendi anlamlar, değerler ve kurallar bütününü bir “gerçek hayat dini” (dinu’l-gayyime) ve “insanlığın ana yolu/ipi” (hablun-mine’nnâs) olarak tanıtır. Buna, sanki bir madalyonun öbür yüzü gibi aynı zamanda “Allah’ın yolu/ipi” (hablun minellah) der. Kur’an’ı insanlık alemine, insanlık vicdanının ifadesi (basairu li’nnâs), yol gösterici (huda) ve halklar için sevgi ve merhamet kaynağı (rahmet) olarak tanıtır. (Casiye; 45/20).

Diğer dinlerin bu ana insanlık yolundan ayrılmak suretiyle ayrıca birer “din” oluşturduklarını söyler ve ısrarla bu yola geri dönmeye çağırır. (Rum; 30/30, Ali-İmran; 3/112). 

Üstelik daha önce hiç görülmedik bir şekilde onları tanır ve “Ehl-i Kitap”, “Mecusi, “Sabiî” gibi isimlerle anar. Bir arada yaşamaya ve barışa dayalı bir ilişkiler hukuku belirler. Daha önce hiçbir dinin ötekini bu şekilde “tanıdığı” görülmemiştir. Tabi tanımak doğru bulmak demek olmuyor.  

***

Demek ki İslam, kendini insanlığın ana yolu, fıtrat dini ve o ana kadar insanlıkta doğru namına ne kalmışsa hepsinin devamcısı (musaddık) olarak vazediyor. İnsanlığın gelmiş geçmiş tüm olumlu birikimini sahipleniyor. Geri kalan tüm olumsuzlukları kendinden önceki dünyada bırakıyor ve ona “karanlıklarda kalınan dönem” (cahiliye) diyor…

Yeni dönemle birlikte gelene ise “gerçeğin ta kendisi” (hak) diyor. Yani sözün realiteyle uyumlu olması; tarihin, hayatın ve tabiatın aktığı yerden akan yaşayan gerçekliğe tekabül etmesi… 

Bundan kopana ise sahte, içi boş, kof, realiteyle çelişik bir takım kuruntular (batıl) diyor. Gerçeğin ta kendisi (hak) gelince, sahteliğin ve içi boşluğun (batıl) yok olmaya mahkûm olacağını haber veriyor.

Bunun için Allah kendi dinine, kimsenin kendi tekeline alamadığı ve alamayacağı, gerçeğin ta kendisi olan din (dinu’l hak), diğerlerine de gerçeklikten kopmuş, bir takım sınıfların, kavimlerin, kişilerin, bölgelerin vs. tekeline girmiş, kuruntularının ifadesi haline gelmiş diğer bütün dinler (dini kulli) dediğini görüyoruz (Tevbe; 9/33).

***

Şu halde Allah’ın dini İslam’a bütün bunları görmezden gelerek “dinlerden bir din” muamelesi yapmak, sanırım en çok Allah’ı kızdıracaktır. Çünkü Kur’an ısrarla bunların aynı şeyler olmadığını söylüyor.

Oysa bugün din denilince insanların aklına, İslam da dahil olmak üzere mabed, tapınak, din adamı, papaz, keşiş, haham, hoca, şeyh, sarık, cübbe, kandil, ayin, türbe, mucize, kehanet, keramet, buhur, tütsü, sır vs. geliyor.

İbadet denilince de İslam’da dahil hepsi birbirine karıştırılarak, namaz, oruç, abdest, camiye, kiliseye veya havraya gitmek, günah çıkartmak, yağmur duasına çıkmak vs. akla geliyor.

Neden din denilince akla hak, hukuk, adalet, işgaller, zulümler, tecavüzler, yoksulluk, yolsuzluk, sokak çocukları, özürlüler, açlar, susuzlar, giderek artan boşanmalar, dağılan aileler, işsizler, zam, zulüm, işkence, plansız şehirleşme, trafik, gecekondu, sanat, edebiyat, şiir, felsefe, müzik, sinema, tarih, tabiat, uygarlık vs. vs… gelmiyor.

“Güldürme adamı, dinin bunlarla ne alakası var?” diyeceksiniz belki…

Evet, “tapınak dinlerinin” yok ama “gerçek hayat dininin” var!

“Tapınma”nın yok ama “ibadet”in var!

Belirli bir yer ve zamanda yapılan, önceden belirlenmiş hareketlerden oluşan tapınma ile yeri ve zamanı olmayan, hayatın içinde canlı faaliyet olarak gerçekleşen ibadet arasındaki fark…

Şu halde nedir ibadet?

İBADET: Sözlükte “abd” kökünden Arapçanın tarihsel kök ve komşu dilleri Aramice, Akkadça, İbranîce, Süryanîce, Habeşçe gibi Sami dillerinin hepsinde “yapmak, meydana getirmek, ortaya çıkarmak, çalışmak, üretmek” demektir. 

BEDAET de kökün harfleri değişmeden “bda”ya dönüşümü ile “yaratmak, yapmak, meydana getirmek, icat etmek, bir şeyi ilk olarak ortaya çıkarmak” anlamındadır. Son harfin “hemzelif”e dönüşmesi ile “bde”  de ise yine mana pek bozulmayarak bir şeyi “başlatmak, ortaya çıkarmak, icat etmek” manası kazanır. 

Şu halde Allah ile insanın aktüel ve dinamik ilişkisinde ortaya çıkardığı, meydana getirdiği, yaptığı, yarattığı, icat ettiği, ürettiği her tür iş ve oluş bu kapsama giriyor. 

Yapılan/üretilen iş ve oluşun faili Allah ise buna bedaet, ibda, mubdi’, faili insan ise buna da ibadet, ubudiyet, taabbud deniyor. Her ikisinde de ortak anlamın yapmak, ortaya çıkarmak, üretmek, meydana getirmek olduğunu görüyoruz…

***

Öte yandan abd kelimesi Kuran’ın nazil olduğu dünyada yaygın olarak kullanılıyordu. Özellikle bir takım putlara, krallara ve imparatorlara yönelik olarak “arz-ı ubudiyet etmek” veya “kul köle olmak” deniliyordu. 

Babil, Sasani, Mısır, Roma, Bizans gibi eski dünyanın Tanrı-Devlet kralları ahaliye “kullarım, kölelerim” diye seslenirlerdi. Kendilerine de Tanrı’nın oğlu, temsilcisi veya doğrudan Tanrı derlerdi. Kuran’daki abd kavramı işte bu anlayışa isyan olarak doğdu. Kur’an bunu alıp kullandı ve fakat kavramın içeriğini değiştirdi. “Yalnız sana ibadet ederiz” ifadesindeki “ancak, yalnızca, sadece, sırf, salt” anlamına gelen iyya sözcügünün önce gelmesinden de anlaşılacağı gibi bu hususiyet ifade eden bir tepki ifadesidir (kasr ve ihtisas) ki “başkasına değil” anlamı verir; yoksa “başkasına yapıldığı gibi” demek olmaz. 

Dolayısıyla ibare “Başkalarının putlara, krallara tapındığı gibi biz de sana tapınırız, kulluk-kölelik ederiz” değil; ilkten “Putlara ve krallara tapınmayı reddederiz” manasında başkaldırı ifade eder. 

Bu, her yanı tanrı-kral anlayışı ve kulluk-kölelik ilişkileriyle dolu bir dünyaya çölün içlerinden yükselen bir isyan sesi, insanî özgürlük çağrısıdır. Nitekim ilk sahabe nesli bunu böyle anlayarak her tür put tapınmasını, krallara kulluk arz-ı endam edilmesini reddetmişler ve Allah’a yönelerek bu tür bağlardan azat olmuşlardır. Bu ise insanoğlunu, insan olma yolunda zorlayıcı bir içkinlikle ilerletmiştir…

Ardından taşındığı yeni Kur’an ikliminde abd kavramı “yâr ile yolculuk” dönüşmüştür. Bunun anlamı ise insanın batıl bağımlılıklardan azat olması, ilâhî anlam ve mananın derinliklerinde durmaksızın yol almasını ifade eder. Allah ile canı gönülden dost olması, O’nun sınırsız, şekilsiz, enlemsiz, boylamsız ve sonsuz varlığında kendini açması, iş ve oluş üretmesi, ortaya çıkarması, meydana getirmesi, inkişaf ettirmesi manasına gelir. 

Bu nedenle Allah’ın yapması/edip eylemesi anlamına gelen yaratmak, varlık oluşturmak, icat etmek birer iş ve oluş yani ibda olduğu gibi, insanın yapması/edip eylemesi anlamına gelen çalışma, üretme, icat etme, meydana getirme, mücadele etme, direnme, imar etme, zülme karşı savaş, iyilik yapma, güzel davranma, doğru olma (amel-i salih) vs. de birer iş ve oluş yani ibadet olur. 

Zorla özgürlüğüne el konulmuş bir insan efendisi için iş ve oluş üretirse buna da abd (kul köle) denir. Ancak Allah/insan ilişkisi bu manada efendi/köle ilişkisi değildir. Bu, efendi/köle ilişkilerinin yaygın olduğu bir dünyanın muhayyilesidir. Şüphesiz Kur’an bu muhayyileye hitap etmiştir fakat onu dönüştürmüş, diğer bir çok konuda olduğu gibi içeriğine müdahale etmek maksadıyla kullanmıştır. Oysa gerçekte bu ilişki yalın olarak Allah/insan ilişkisi olarak okunmalıdır. Çünkü insanın burada özgürlüğüne zorla el konulmaz. Bilakis insan kendi özgür iradesiyle, canı gönülden Allah’a yönelir, O’nun sonsuz sevgi ve merhametine karşılık insanî sevgi ve saygıyla karşılık verir. Bu nedenle de O’nun için çalışır, çabalar ve O’nun yolunda tarihin meydanında “yürür”… 

Burada, Kuran’ın, 7. yüzyılda putların, kralların, imparatorların, din adamlarının vs. önünde yerlerde sürünen insanoğlunu alıp nasıl yücelttiğine, özgürleştirdiğine dikkat edilmelidir. 

Bu nedenledir ki Kur’an, tanrılık taslayan otoritelere (tâğut) tapanlardan (Maide; 5/60), ruhunu kötülük sarmış şer odaklarına (şeytân) tapanlardan (Yasin; 36/71), put heykellerine (esnâm) tapanlardan (Şuara; 26/71), insanların birbirine tapmasından (Ali-İmran; 5/64), ataların taptığına tapıp durmaktan (Hud; 11/62), peygambere ve din adamlarına tapanlardan (Tevbe; 9/31) özellikle bahseder. Bunların dışındakileri de Allah’tan başkası ( min dunillah) diyerek mahkûm eder.

İlginçtir, Kur’an ibadet kelimesini 278 yerde geçmesine rağmen, namaz kılmak (iqamu’s-salât), oruç (savm), hacc ve umre, kurban (hedy) gibi bizim “ibadet” dediğimiz şeylere izafe ederek kullanmaz.

Kur’an’ın bunlardan bahsederken kullandığı kavram nusuk/menasik’dir. Kur’an’da 7 yerde geçen bu kelime kullanılırken (ör. Bkz. Bakara; 2/196, En’am; 6/163) genelleme yapılması yani namaz, oruç, kurban vs. tüm “şeklî ibadetleri” içine alacak şekilde kullanılması dikkat çekicidir. Manâsik sadece hacdaki ibadet şekilleri demek değildir. Şu halde namaz, oruç, hacc, umre, kurban bizim menâsikimiz olmaktadır. İbadet -bunları da içine alan- çok daha geniş bir kavramdır. Dolayısıyla ibadeti sayısı bir elin parmağını geçmeyen menâsike indirgemek hiç de doğru görünmüyor. Zaten Kur’an onlara menâsik demiş…

***

Öyle görünüyor ki Kur’an’ın ibadetten kastettiği, hayatı, yukarıda sayılan bir takım kişi, otorite, odak ve mercilere tapınarak değil; Allah bilinci (şuuru) ile yaşamaktır. Bundan dolayı da ibadet tarihin, hayatın ve tabiatın içinde canlı bir faaliyet olmak icabeder.

Allah görünen bir nesne olmadığı ve herhangi bir insanda, peygamberde, kurumda, otoritede tecessüm etmediği için, yer ve mekân da biçilemeyeceği için, son tahlilde Allah’a ibadet, görünür nesnelerden tam bir bağımsızlaşmayla “insanın” bütün görkemi ile ortaya çıkışıdır.

Artık bu ortaya çıkışta abd-mabud ilişkisi efendi-köle ilişkisini değil; yâr-yarân, âşık-mâşuk, seven-sevilen ilişkisini ifade eder. İbadet sevdiğin için uğraş ve çabaya, dua sevdiğinle iyi günde kötü günde istek, çağrı ve dertleşmeye, namaz sevdiğinle buluşmaya dönüşür…

***

Bu nedenle İslam’da namaz, oruç vs. tabiri caizse “ibadet doğuran ibadetler” dir. Daha doğrusu “ibadet doğuran menasiklerdir. Nusuk/menâsik kelimesini Arap bakın nerelerde kullanıyor: Toprağı ıslah için gübrelemek (nusuku’l-ard), yeni yağmur yağıp yeşillenmiş toprak (ardun nâsike)…

Demek ki nusuk, toprak için nasıl gübre ve yağmur oluyor da yeni ürün bitirtiyor, yeşillendiriyorsa, Müslüman için de menâsik böyledir. O da insanda yeni ameller doğurtur; başka iyi, güzel ve doğru davranışlara vesile olur. Bunun için nusukların şahı olan namaz bütün kötülüklerden alıkoyar. Yani toprak için gübre ve yağmur neyse, insan için da namaz odur…

Demek ki İslam’da nusuk/menâsik bir tapınma değildir. Yaparsın ve orada bitmez. Gübre gibi başka bir şeyin doğmasına, yağmur gibi de başka bir şeyin canlanmasına, hayat bulmasına neden olur. Bunun için statik değil dinamiktir. Statik olana tapınma, dinamik olana nusuk denir.

***

Demek ki nusuk/menasik şekil ve ritüel ile sınırlı ve daha dar iken, ibadet hayatın tüm alanlarına yayılmaktadır. Yani nusuk/menasik Müslüman insan yoluyla hayatı gübrelemekte, yağmur olup yağmakta ve hayatın içinde canlı bir faaliyet olarak ibadetleri ortaya doğurmaktadır.

Bu anlamda ibadetin yeri ve mekânı yoktur. 

Mekânın her yerinde ve zamanın her anında canlı bir faaliyet olarak görünür; bazen bir yoksulun sofrasında, bazen bir annenin yavrusuna atılışında, bazen bir gönlün titreyişinde, bazen bir adalet terazisinde, bazen bir direnişçinin namlusunda, bazen bir esnaf imzasında, bazen yakarışta, bazen haykırışta, bazen ağlayışta, bazen gülüşte, bazen sözde, bazen namusta, bazen sadakatte, bazen iffette… 

***

Böyle olunca sizin dünya görüşünüz ve hayat tarzınız dininiz, dininiz de dünya görüşünüz ve hayat tarzınız olur. Faaliyetiniz ibadetiniz, ibadetiniz de faaliyetiniz manasına gelir. Bunları kim için yaptığınıza bakacaksınız.

 Bu nedenle gerçek din hava gibidir. Hiçbir yerde görünmez ama herkesi yaşatan odur. 

Gerçek ibadet de su gibidir. Her yerden akar, her şekle girer. Hep başkasına hayat verir. Azından kana kana içer, çoğunda ise boğulursunuz.

Yunus Emre der hoca 

Gerekse bin var hacca 

Hepisinden iyice

Bir gönüle girmektir

(Bana Dinden Bahset, İnşa Yayınları, İst., 2010, s. 17-29)
(www.ihsaneliacik.com)

http://www.yuzdeyuzhaber.com/din-ve-ibadet-anlayisimiz-makale,203.html