Müharibə gedir... informasiya müharibəsi-psixoloji müharibə

Ictimai fikir heç də həmişə və hər yerdə siyasi proseslərə əhəmiyyətli təsir göstərməyib. Bununla belə dünya öz informasiya toru ilə o qədər dəyişib və qloballaşıb ki, ictimai fikir “elə Afrikada da ictimai fikirdir”. Qərb dövlətlərində yalançı demokratiyanın daxili mexanizmlərini əvvəlcədən müəyyən ediblər, ictimai fikrin formalaşdırılması və onun manipulyasiya edilməsi texnologiyalarını vaxtında anlayıblar, işləyib hazırlayıblar və inkişaf etdiriblər.

Belə alınıb ki, informasiya müharibələri istənilən dövlətlərarası,geosiyasi, regional və daxili siyasət proseslərini müşayət edir. İctimai fikri öz xeyrinə formalaşdırmadan siyasi meydanda tam qələbəyə nail olmaq asan deyil. Lazımı informasiya resursları olmadan və onlardan bacarıqla istifadə etmədən ölkələr, siyasi qüvvələr, ideologiyalar ən aydın, pozitiv və mütərəqqi olduqları halda belə pis görünməyə məhkumdurlar. Opponentlər/rəqiblər/düşmənlər ayıq davranırlar, onlar özlərinin “informasiya müharibələri itlərinin” köməyilə mövcud nizama qarşı – qlobal və ya lokal – hər hansı bir narazılığını bildirən istənilən kəsi divara dirəyirlər. Avroposentrik konsepsiya vaxtilə məhz bu müharibənin uğurlu aparılması hesabına qalib gəlmişdi, hazırda isə ümumilikdə kapitalizmin, xüsusilə avroatlantik imperialzimin mövqeləri sarsılmaz görünür. İnformasiya müharibəsində qələbədə qara qüvvələr tarixi elə şəkildə dəyişə bilərlər ki, növbəti dəfə zəfər çalmış şər kütlələrə xeyir sousu altında “tanrılar qidası” kimi yedizdirilər, təsadüfi qurbanlar və ekstermistlər qəhrəmanlara, ikiüzlü yalan birinci dərəcəli həqiqətə çevrilər. Çox da kateqorik və binar ifadə etməsək, nisbi şər nisbi xeyir kimi, və ya əksinə, təqdim və qəbul ediləcək.

Yanukoviç nənəsini Leninin abidəsinə gül dəstəsi apardığını görə təpikləyən nisbi şərin fonunda xeyir kimi görünür.

Bizim hamımız üçün yad olmayan Ukraynadakı neo-çəhrayı çalarlarla ifadə olunmuş neo-narıncı hadisələr də istisna olmadı, hiperaktiv passionar azlığın qiyamı udulmuş informasiya-psixoloji müharibənin fonunda baş verdi. Yanukoviçə və Rusiyaya qarşı olan bu müharibənin közərtisi öz pik nöqtəsinə Aİ emissarları Yanukoviç və Maydan arasında vasitəçi rolunu oynayarkən çatdı. İnformasiya müharibəsini millətçilərin və faşistlərin nüfuz dairəsində vuruşan qərbçi sektor uddu. Öz Pirr qələbələrinə görə onlar dünya KİV-nə, bununla da beynəlxalq ictimai fikrə nəzarət edən “azad demokratik dünya”ya borcludurlar.

İnformasiya-psixoloji müharibə əhval-ruhiyyənin misli görünməmiş manipulyatoruna çevrilmiş sosial şəbəkələrdə də əks olunur. Yanukoviç nəhayət ki, öz korrupsioner fəaliyyətinin və antimilli faəliyyətsizliyinin bəhrəsini görən gün feysbukda nələr paylaşmamışdılar. Məsələn, günorta çağı 21 yaşlı tibb bacısı (və ya maydançıya tibbi kömək göstərən qız) Olesya Jukovskinin şərhlə birlikdə şəklini paylaşmışdılar: “Tvitterdə “mən ölürəm” yazmışdı və bir dəqiqə sonra öldü”. ( Yayılmış fotoqrafiyalara əsasən qız boynundan yaralanmışdı.) Axşam Yanukoviçin vaxtından əvvəl seçkilərin keçirilməsinə və konstitusiyanın əvvəlki variantına (2004-cü il konstitusiyasına) qayıtmağa razılıq verməsi haqda məlumat yayıldıqdan sonra o, bizim bəxtimizdən, möcüzəvi şəkildə dirildi. Onun ölümü haqda şaiyə yayanlar boyunlarına almalı oldular ki, “hazırda o reanimasiyadadır və ona süni nəfəs aparatı qoşulub”. Bilmirəm bu həqiqətən belədir ya yox, amma bu “Berkuta” qarşı qəzəb qasırğası doğurmaq üçün hesablanmışdı, elə bir antixalqçı-zalıma ki, hətta ağ xalatlı qıza belə rəhm etməmişdi.

Maydan azarkeşləri Putin tərəfindən Maydanın dağıdılmasına ayrılmış iki milyard barəsində əsassız fikirlər bildirirdilər. Mən ağlıma ilk gələn suallara cavab verməyə çalışırdım.1. Kiyevdə nizam yaratmaq üçün yalnız siyasi iradə kifayətdirmi? 2.Hakimiyyətin siyasi iradəsi yoxdursa, dünyanın bütün pulları nəyə gərək? Və ya Maydan həqiqətən Ukrayna xalqını təmsil edirsə, dünyanın bütün pulları nəyə gərək? 3.Liderin siyasi iradəsinin zəifliyinin xalq dəstəyinə sahib olmadığından onun özünə inamının itirməsi ilə əlaqəsi varmı? 4.Lider öz korrupsionerliyinə, zəhmətkeş əhalinin deyil bir ovuc qorxaq və satqın kapitalistin maraqlarını təmsil etdiyinə görə peşmandırmı, hansı ki, indi o əhaliyə söykənə bilərdi? 5.Söz verilmiş həmin iki milyard iqtisadi yardımdandır yoxsa qanunsuz kassadan? 6.Niyə Qərb vəhşilərinin alınında “siyasətçilərlə, artistlərlə, şoumenlərlə, öz savadsızlığını və tamahkarlığını cəlbedici söz oyunları ilə, Vətəni olmayan sevgilərini isə təmtəraqlı millətçilik və məzmunsuz vətənpərvərliklə kompensasiya edənlərlə əməkdaşlığa məhkumdur” yazılıb? Necə yəni niyə, bəyəm mənəvi və intelektual cəhətdən inkişaf etmiş kollaborsionistə tez-tez rast gəlmək mümkündür? 7. Əgər bütün məsələ iki milyarddadırsa, bəyəm Yanukoviçin özünün və ya onun oliqarx dostlarının iki milyardı yoxdur?

Bununla belə, Maydana maliyyə axını məsələlərində hər şey aydındır. İndi aydın oldu ki, “bander baharına” milyardlar tökən ABŞ və Avropa İttifaqıdır.

Bir də snayperlər. Onları yaddan çıxarmaq olmaz! Maydan döyüşçülərinin odlu silahlarla, snayper tüfənglərilə fotolarını hamımız görüdük. Hamımız bilirik ki, hüquq mühafizə orqanlarının müəyyən, qanunla təsbir olunmuş hallarda silahdan, həmçinin də snayper tüfəngindən istifadə etmək haqqları var. “Kimin snayperləri kimə atəş açırdı” mövzusu hələ çox çeynəniləcək. Kim ki həqiqət axtarır, həqiqət kimin üçün dəyərlidirsə, hər hansı bir nəticəyə gəlməzdən əvvəl “yüz dəfə ölçməlidir”. Berkutçular və digər hüquq mühafizə orqanları istisna olmaqla, xatırladıram: onların silah tətbiq etmək haqqları vardı. Bəyəm “demokratiya və azadlıq dayağında” hüquq mühafizə orqanları terroristlərə, daha dəqiq desək, ictimai nizam və vətəndaşların təhlükəsizliyi üçün qorxulu olan terrorist, cinayətkar olması ehtimal edilən silahlı şəxslərə atəş açmırlar?

Qaliblər mühakimə olunmur. Qaliblər mühakimə edirlər. Hüquq müdafiəçilərini dizi üstə qoyurlar, demokratik şəkildə onları alçaldırlar, avro standartlara uyğun olaraq onlara ayaqlarını silirlər, MKİ-nin “köçəri”  həbsxanalarında amerikan metodu ilə sındırırlar, çünki qalib onlardılar və özlərinə “Ukrayna xalqı” adlandırmaq hüququ veriblər. “Xalq” silah daşımaq, xalq tərəfindən seçilmiş prezidentə tabe olan hüquq mühafizə orqanlarına qarşı istifadə etmək haqqına malikdir. “Xalq” xalqa qarşıdır – bu idarə olunan xaos deməkdir.

Sosial şəbəkədə paylaşılmış fotolardan birində Maydan döyüşçüləri hansısa oğlanın sifətini maydançının meyidinə dirəyirlər, və fotoya izahedici şərh: guya tituşkalardandır və onlara, dinc maydançılara atəş açan snayperlərdən biridir. Görünür, ürəyi nazik insanlara bu qebbel propaqandasının kiçik şedevrləri təsir edir, həyəcanlandırır. Bu səhnəni öz gözlərilə görən azərbaycanlı jurnalist Seymur Kazımov belə yazır: “Meydana toplaşanlar bir az sonra tamamilə fərqli səhnənin şahidi oldular. Bir neçə nəfər kimisə saçından sürüyə-sürüyə və təpikləyərək dartıb gətirirdilər; söyləyirdilər ki, o, provokasiya məqsədi ilə, kütləvi aksiyaların dağıdılması,nümayişçilərə hücum etmək üçün istifadə olunan “tituşka” kimi tanınan qrupun üzvüdür, digərləri isə onun 20-si dinc nümayişçilərə atəş açan snayperlərdən biri olmasını söyləyirdilər. Mitinq təşkilatçılarından onun kim olmasını aydınlaşdırmaq mümkün olmadı, onlar özləri də mənim kimi az şey bilirdilər”.

Hələ də heç kim bu oğlanın kim olmasını bilmir (bəlkə də fotosessiya üçün tituşkoçu rolu oynamağa razı olan maydançılardan biridir), onun taqsırlandırıldığı günahı sübut edilməyib ki, bu da istintaq və məhkəmə orqanları üçün üstünlükdür, hətta maydançıların özləri belə konkret heç bir şey ortaya çıxarmayıblar, sadəcə əllərinə ilk düşən kəsə vəhşicəsinə divan tuturlar, feysbukda isə onu dinc vətənpərvərləri öldürən snayper kimi təqdim edirlər.

Mən maydançıların cəsarətinə şübhə etmirəm, onların cəsarətini qəbul etməmək ədalətsizlikdir. Amma informasiya müharibələrinin metodlarının asılı olduğu müsbət ideallar, humanist məqsədlər uğrunda mübarizə aparan igidlər hörmətə layiqdirlər, maydançıların məqsəd və idealları isə çox çirkindir. Özləri şeyx Yanukoviçin Mejqorye-dəki volyerindəki quşları öldürmüşdülər, özləri də feysbukda öldürülmüş quşların fotolarını yazı ilə paylaşmışdılar ki, bu Yanukoviçin bütpərəst rituallarıdır. Dezinformasiya aşıb-daşır.

Maydan haqda ziddiyyətli informasiya həddən artıqdır. Çoxları öz mənəvi və siyasi seçimlərinə uyğun gələn şeylərə inanırlar. Mən isə həqiqət axtarıram və özümə elementar suallar verirəm: Maydançılar, misal üçün,  konservatoriyanı hansı məqsədlə ələ keçirmişdilər? Dövlətə qarşı olan qüvvələrin nəzarəti altında olan binanın damından kim atəş aça bilərdi?

İnformasiya-psixoloji müharibəni birləşmiş avroatlantik qüvvələr qazandılar. Yoxsa onlar yalnız bir döyüşü udublar? Əgər müharibə udulubsa, NATO-nun şərqə, Rusiya sərhədlərinə kimi genişlənməsi davam edəcək. Hadisələrin inkişaf variantları o qədər də çox deyil. Rusiyanın və ondan aralanmaq istəməyən Ukrayna əhalisinin simmetrik cavab üçün hələ zamanı var. Amma nə qədər zamanı olmasını yenilənmiş informasiya-psixoloji müharibənin növbəti vektoru göstərəcək.

 Akşin Sultanov

Noam Xomskinin müsahibəsi (Why It's Legal When the US Does It)

Barsamian: Birləşmiş Ştatlar yenə əvvəlki kimi Yaxın Şərqin enerji resursları üzərində ciddi nəzarətə sahibdir?

Noam Xomski: Əsas neft və qaz istismarı ölkələri əvvəlki kimi qərb tərəfindən dəstəklənən diktaturların ciddi nəzarəti altındadırlar. Odur ki, “ərəb baharının” uğurları məhdud görünsə də, böyük əhəmiyyət kəsb edir. Qərb tərəfindən idarə olunan diktator sistemlər dağılır. Əslində, onların dağılması prosesi çoxdan gedir. Misal üçün, 50 il əvvələ qayıtsaq, görərik ki, amerikalı strateqlərdə əsas narahatçılıq doğuran enerji resurslarının çoxu milliləşdiriliblər. Daim bu vəziyyəti dəyişmək cəhdləri edilir, amma bu cəhdlər uğursuz alınır.

Nümunə kimi İraqa amerika hücumunu götürək. Köhnə ideoloqlardan başqa hamı üçün tamamilə aydın idi ki, biz İraqa demokratiyaya olan alovlu sevgimizdən soxulmamışdıq, ona görə soxulmuşduq ki, bu ölkə neft ehtiyatına görə dünyada ikinci ya üçüncü yeri tutur. Bundan əlavə, o nəhəng neft istismarı regionunun düz mərkəzində yerləşir. Bu haqda danışmaq olmaz. Belə söhbətlər sui-qəsd əlbirliyi adlanır.

İraq milliləşdirməsi qeyri-zorakı müqavimət metodlarıyla hərəkət etməklə Birləşmiş Ştatlara ciddi zərbə vurdu. Birləşmiş Ştatlar döyüşçüləri öldürə bilərdilər, amma küçələrə nümayişə çıxan yarım milyon insanla bacara bilmədilər. İraq addım-addım işğalçı qüvvələrin qurduğu idarə mexanizmini aradan qaldıra bildi. 2007-ci ilin noyabrına tamamilə aydın oldu ki, ABŞ üçün öz məqsədlərinə nail olmaq çətin olacaq.Maraqlısı budur ki, həmin vaxt açıq şəkildə bu məqsədlər haqda aydın bəyanat səsləndirildi. 2007-ci ilin noyabrında oğul Buşun administrasiyası gələcəkdə İraqla hansı razılıqların mümkünlüyü haqda rəsmi bəyanatla çıxış etdi. Orada iki əsas razılıq vardı. Birincisi bu idi ki, ABŞ saxladığı öz həri bazalarından hərbi əməliyyatlar aparmaq üçün məhdudiyyətsiz imkanlara sahib olmalıdır. İkincisi, İraq hökuməti “İraqa xarici investisiyaların, xüsusilə, amerika investisiyalarının axınına kömək etməlidir”. Buş bu haqda 2008-ci ilin yanvarında özünün vida bəyanatlarından birində açıq şəkildə qeyd etdi. Bir neçə ay sonra İraq tərəfdən müqavimətlə qarşılaşan ABŞ bu tələblərindən imtina etməli oldu. İraq üzərində hakimiyyət göz qabağında onların əlindən çıxır.

İraq köhnə idarəetmə sistemini güc vasitəsilə yenidən qaytarmaq və bərpa etmək cəhdi oldu. Amma bu cəhd müqavimətlə qarşılaşdı. Mənə elə gəlir ki, ümumilikdə amerika siyasəti İkinci Dünya müharibəsi dövründən dəyişməz olaraq qalır. Amma bu siyasətin reallaşdırılması imkanları getdikcə məhdudlaşır.

-İqtisadi zəifliyə görə məhdudlaşır?

- Qismən ona görə ki, dünya getdikcə daha müxtəlif olur. Bugün dünyada ən müxtəlif güc mərkəzləri daha çoxdur. Birləşmiş Ştatlar İkinci Dünya müharibəsinin sonunda öz gücünün və hakimiyyətinin tamamilə pik nöqtəsində idi. Onlar dünya sərvətinin yarısına sahib idilər, onların bütün rəqibləri isə ya müharibədən ağır əziyyət çəkmişdilər, ya da darmadağın edilmişdilər. Amerika son dərəcə təhlükəsizliyə malik idi və işin mahiyyətinə görə, dünyanı idarəetmək planları hazırlayırdı. O vaxt bu məsələ o qədər də qeyri-real deyildi.

-Bu “böyük territorial planlar” adlandırılan şeydir?

-Bəli. İkinci Dünya müharibəsindən dərhal sonra Dövlət Departamentinin siyasi planlaşdırma şöbəsinin başçısı Corc Kennan(George Kennan) və digərləri detalları hazırlayırdılar, sonra isə bu planın reallaşdırılmasına başlanıldı. Bugün Yaxın Şərqdə və Cənubi Amerikada baş verənlər, mahiyyətinə görə, öz köklərilə 1940-cı illərin sonuna gedir. Amerika hegemoniyasına qarşı ilk uğurlu müqavimət 1949-cu ildə olub. Bu hadisə “Çinin itirlməsi” idi, hansı ki, olduqca maraqlı adlandırmışdılar. İfadə çox maraqlıdır, və onunla heç kim mübahisə etmirdi. Çinin itirlməsində kimin məsuliyyət daşıması haqda çox mübahisələr olmuşdu. Yalnız sahib olduğun şeyi itirmək olar.Bu adi bir şey kimi qəbul olunurdu: biz Çinə sahibik. Əgər çinlilər mütəqilliyə can atarlarsa, deməli biz Çini itirmişik. Sonra “Latın Amerikasının itirilməsi” , “Yaxın Şərqin itirilməsi”, bir sıra digər dövlətlərin “itirilməsi” ilə bağlı qorxular meydana çıxdı. Və hamısı da buna əsasən ki, dünya bizə aiddir. Bizim nəzarətimizi zəiflədən hər şey isə bizim üçün itkidir, və biz bu itkini necə doldurmaq haqda düşünməliyik.

Bugün, əgər siz xarici siyasət haqda ciddi jurnallar oxuyursuzsa və ya daha çox fars lazım olduğunda respublikaçıların debatını dinləyirsizsə, “Gələcək itkilərimizin qarşısını necə alaq?” sualını verdiklərini eşidəcəksiz.

Digər tərəfdən, nəzarəti qoruyub saxlamaq imkanları kəskin azaldı. 1970-ci ilə dünya artıq iqtisadi mənada üç qütblü oldu. ABŞ-da əsaslanmış şimali Amerika sənaye mərkəzi; əsası Almaniyada olan, miqyasına görə şimali Amerika mərkəzi ilə müqayisə oluna bilən avropa mərkəzi və əsası Yaponiyada olan şərqi Asiya mərkəzi – həmin dövrdə dünyada ən dinamik inkişaf edən region. O vaxtdan dünyanın iqtisadi nizamı daha rəngarəng oldu. Buna görə də öz siyasətimizi yürütmək bizim üçün çətinləşdi, amma onun əsas prinsipləri çox da böyük dəyişikliklərə məruz qalmadı.

Klinton doktrinasını götürək. Klintonun doktrinası bundan ibarətdir ki, Birləşmiş Ştatlar “əsas bazarlara, enerji resursları təhcizatına və strateji resurslara maneəsiz girişini” təmin etmək üçün birtərəfli qaydada güc tətbiq etmək hüququna sahib olsun. Bu Corc Buşun söylədiklərini üstələyir. Amma bu sakit və səssiz doktrina idi, o iddialı və kobud deyildi, buna görə də o qədər də qəzəb doğurmurdu. Bu “haqqım var”-a inam indi də qalmaqdadır. Bu həm də intelektual mədəniyyətin bir hissəsidir.

Usama bin Ladenin öldürülməsindən, tərif qışqırıqları və alqışlar səsləndikdən, dərhal sonra müəllifləri bu aksiyanın qanunu olmasına şübhə altına alan bir neçə tənqidi şərhlər ortaya çıxdı. Çox əsrlər əvvəl günahsızlıq prezumpsiyası adlandırılan bir şey vardı. Əgər sən şübhəlini saxlayırsansa, onun günahı sübut edilməyənə qədər o şübhəli olaraq qalır. Onu məhkəməyə cəlb etmək lazımdır. Bu amerika hüququnun əsas hissəsidir. O öz başlanğıcını Böyük anqlo-amerikan xartiyasından götürür. Bu çox güclü qəzəb reaksiyası doğurmuşdu, amma, həmişəki kimi, ən maraqlı reaksiya spektrin solliberal sonundan səsləndi. Tanınmış və hörmətli solliberal şərhçi Metyu İqlesias(Matthew Yglesias) belə baxışları məsxərəyə qoyduğu bir məqalə yazmışdı. O qeyd etmişdi ki, bu baxışlar “olduqca sadəlöhv” və axmaqdırlar. Sonra isə öz bəyanatını əsaslandırmışdı. İqlesias yazmışdı: mövcud beynəlxalq nizamın əsas funksiyalarından biri də qərb derjavalarının ölümcül hərbi güc tətbiqini qanuniləşdirməkdən ibarətdir”. Əlbəttə ki, o Norveçi nəzərdə tutmurdu. Birləşmiş Ştatları nəzərdə tuturdu. Odur ki, beynəlxalq sistemin istinad etdiyi prinsip bundan ibarətdir ki, Birləşmiş Ştatlar istədikləri zaman güc tətbiq etmək haqqına sahibdirlər. ABŞ-ın beynəlxalq hüquq normalarını pozması haqda söhbətlər olduqca sadəlöhvlük və tamamilə axmaqlıqdır. Yeri gəlmişkən, bu mənə də aiddir və mən sevinclə öz səhvimi qəbul edirəm.Mən də düşünürəm ki, Böyük müstəqillik  və beynəlxalq hüquq normaları xartiyasına bir az diqqət yetirmək lazımdır.

-Nyu-York Times “ərəb baharının” ,demokratik dəyişiklikləri dəstəkləməyi, sabitliyə can atmağı, həmçinin də güclü siyasi gücə çevrilmiş islamçılar qarşısında qoxunu özündə birləşdirən ziddiyətli amerikan istəyini necə qarşılaşdıra bilməkdən ibarət olan, təyinedici siyasi çətinliklərini təsvir edir. Nyu-York Times ABŞ-ın 3 hədəfini qeyd edir. Siz bu haqda nə düşünürsüz?

-İkisi dəqiq şərh edilib. Birləşmiş Ştatlar stabillik tərəfdarıdır. Amma bu sabitliyin nə ifadə etdiyini yadda saxlamaq lazımdır. Stabillik amerikanın əmrlərinin icrası deməkdir. Misal üçün, güclü xarici siyasət təhlükəsi olan İranın ünvanına olan ittihamlardan biri budur ki, o İraqın və Əfqanıstanın sabitliyini pozur. Necə? Öz təsirini qonşu ölkələrə yaymaqla. Biz isə, digər tərəfdən, ölkələrə soxularkən və dağıdarkən onları stabilləşdiririk.

Mən arada hadisələrin belə vəziyyətinin sevdiyim təsvirini verirəm. Bu əvvəllər Foreign Affairs-də redaktor işləmiş tanınmış və xarici siyasət məsələləri üzrə çox yaxşı liberal analitikCeymc Çeysin (James Chace) sözləridir. 1973-cü ildə Salvador Alyende rejiminin devrilməsi və Pinoçet diktaturasının qurulması haqda danışarkən o qeyd etmişdi ki, biz “sabitlik maraqlarına görə Çilinin sabitliyini pozmalı olduq”. Bu ziddiyyət kimi qəbul olunmur – heç ziddiyyət də deyil. Sabitliyə nail olmaq üçün parlament sistemini məhv etməli olduq. Bu o deməkdir ki – onlar dediklərini edirlər. Odur ki, bəli, biz texniki mənada sabitlik istəyirik.

Siyasi islama görə narahatlıq müstəqil hadisələrə görə istənilən narahatlığa bənzəyir. Sizdən asılı olmayan hər şey mütləq narahatlıq yaratmalıdır, ona görə ki, bu sizi zəiflədə bilər. Burada kiçik bir paradoks üzə çıxır, çünki Birləşmiş Ştatlar və Britaniya ənənəvi olaraq var gücləri ilə radikal islam fundamentalizmini dəstəkləyirlər, siyasi islamı deyil, çünki bu qüvvə məhz həqiqi narahatçılıq yaradan dünyəvi millətçiliyə qarşı dayana bilər. Məsələn, Səudiyyə Ərəbistanı dünyada ən aşkar fundamentalist, radikal islamçı dövlətdir. Onun missioner məqsədləri var, o Pakistanda radikal islamı yayır, terrorizmi maliyyələşdirir. Amma Səudiyyə Ərəbistanı amerikan və britaniya siyasətinin istehkamıdır. Onlar bir-birinin ardınca sauditləri Hamal Abdel Naserin dövründə Misirdə və Abd al-Kərim Kasimin dövründə İraqda dünyəvi millətçilik təhlükəsindən, həmçinin də digər təhlükələrdən müdafiə edərək dəstəkləyirdilər. Amma onlar siyasi islamı sevmirlər, çünki o müstəqil ola bilər.

Faktlara baxsaq, bizim demokratiyaya can atmağımız pis anekdot kimi görünəcək. Bunu hətta qabaqcıl alimlər də qəbul edir, baxmayaraq ki, bu haqda  fərqli şeylər danışırlar. Demokratiyanının hərəkəti üzrə əsas mütəxəssislərdən biri Tomas Karozersdir (Thomas Carothers), hansı ki olduqca konservatordur və böyük avtoritetə sahibdir. O “neo-reyqançı”dır, amma parlaq liberal deyil. Karozers Reyqanın yanında Dövlət Departamenrində çalışıb və çox ciddi yanaşdığı demokratiyanın hərəkəti haqda bir neçə kitab yazıb. Hə, o deyir ki, bu adət olunmuş amerikan idealıdır, amma onun qəribə tarixi var. Hər bir amerikan administrasiyasının şizofreniyadan əzab çəkməsi haqda tarix. Onlar yalnız bu halda demokratiyanı dəstəkləyirlər ki, bu müəyyən strateji və iqtisadi maraqlara uyğun gəlsin. Karozers bunu qəribə patologiya adlandırır, sanki ABŞ-ın psixiatrik müalicəyə ehtiyacı var. Əlbəttə, başqa izah da var, amma əgər siz savadlı və özünü yaxşı aparan intelektualsızsa, sizin fikrinizə başqa izah gəlməyəcək.

-Devrilməsindən bir neçə ay sonra prezident Hüsni Mübarək müttəhimlər skamyasında əyləşdi, ona qarşı ittiham irəli sürüldü, və onu həbs cəzası gözləyir. İmkansızdır ki, İraqdakı və ya hər hansı başqa bir yerdəki cinayətlərə görə amerikalı liderlər məsulliyətə cəlb edilsin. Belə vəziyyət nə vaxtsa dəyişəcək?

-Bu öz əsasına görə İqlesias prinsipidir; beynəlxalq nizamın əsası bundan ibarətdir ki, Birləşmiş Ştatlar istədikləri zaman zor tətbiq etmək hüququna malikdirlər. Və belə şəraitdə kiməsə qarşı necə ittiham irəli sürmək olar?

-Və başqa heş kimin belə hüququ yoxdur.

-Əlbəttə, yox. Bəlkədəyalnızbizimsatellitlərin. ƏgərİsrailLivanahücumetsə, minlərləinsanöldürəcəkvəölkəninyarısınıdağıdacaq, burdaheçnəyoxdur, bunormaldır. Maraqlıdır. Prezidentolmazdanəvvəl Barak Obama senator idi. Senator olarkən o çoxişlərgörməmişdi, ammaxüsusiləfəxretdiyibirneçəşeyhəyatakeçirmişdi. Əgərpraymerizqabağıonunvebsaytınabaxmısızsa, o oradabuvəziyyətiqabardırki, 2006-cı ildəLivanaİsrailhücumuzamanı o  İsrailqarşısındaqoyduğuhədəflərə nail olmayınca ABŞ-ın onunhərbiəməliyyatlarına maneolmamasıvəİsrailhücumunaqarşı, hansıki, buhücumunnəticəsindəcənubiLivandağıdılmışdı,  müqavimətidəstəklədiklərinəgörəİranıvəSuriyanıtənqidetməsinitələbedənsenatorlarrezolyusiyasınıntəşəbbüskarlarındanolub. Yerigəlmişkən, Livan 25 ilərzindəbeşdəfədağıdılıb. Odurki, vassallarbuhüququnvarisidirlər. Bu digəramerikamüştərilərinədəaiddir.

HəqiqətdəbütünhüquqlarVaşinqtondadır. Dünyanıidarəetməkbudur. Bu səninnəfəsaldığınhavakimidir. Buna şübhəedəbilməzsən. MüasirBeynəlxalqmünasibətlərnəzəriyyəsininəsasyaradıcısı Hans Morqentau(Hans Morgenthau) çoxləyaqətliinsanolub, Vyetnamdakımüharibənitaktikidüşüncəyəgörədeyil, mənəvidüşüncələrəgörətənqidedənbeynəlxalqməsələlərəgörəçoxazsaydasiyasətçilərdənvəmütəxəssislərdənbiriolub. Çox nadir insandır. O «The Purpose of American Politics» (Amerika siyasətinin hədəfləri) adlı kitab yazıb. Siz bunun nə haqda olmasını bilirsiz. Digər ölkələrin hədəfləri yoxdur. Digər tərəfdən, Amerikanın hədəfi “transsendentaldır”: yerdə qalan dünyaya azadlıq və ədalət bəxş etmək. Amma o da Karozers kimi yaxşı alimdir. Odur ki, o faktları araşdırıb. O qeyd edib: faktları araşdırarakən, adama elə gəlir ki, Amerika öz transsendental hədəflərindən yayınır. Amma sonra o bəyan edir: bizim transsendental hədəfimizi tənqid etmək – “ eyni əsasla dini əsaslarını inkar edən ateizm cəfəngiyyatına uymaq” kimi bir şeydir. Yaxşı müqayisədir. Bu çoxdan möhkəmlənmiş dini düşüncədir. O o qədər dərindir ki, ondan baş açmaq çox çətindir. Və əgər kimsə şübhə nümayiş etdirməyə başlayırsa, bu isteriyaya yaxın hal yaradır və adətən antiamerikaçılığa və Amerikaya qarşı nifrətə görə ittihamlara gətirib çıxarır. Bu maraqlı konsepsiyalardır, demokratik cəmiyyətlərdə belə konsepsiyalar olmur, yalnız totalitar cəmiyyətlərdə olur.Və nəsə məntiqli bir şey kimi qəbul olunan bizim cəmiyyətdə.

Nəşrin originalı:  Why It's Legal When the US Does It

Tərcümə: Günel Muradova

Ekososialistlər kapitalizmin planetimizi öldürdüyünü hesab edirlər. Bəli, gözümüz baxa-baxa kapitalizm planeti canlıları ilə birlikdə öldürməkdədir. Gəlirin çoxalmasına yönəlmiş meyl sonsuzdur, planetimizin imkanları isə məhdud. Kapitalizm ucuz neftdən və qazdan asılıdır, kapitalizmdə enerjiyə qənaət etmə qətiyyən yoxdur. Ola bilməz. Daima gəlirlərin çoxalmasına meyllənilibsə, hansı qənaət ola bilər?!

ABŞ müharibə maşını Exxon Mobil-in xeyiri üçün Yaxın Şərqi xaraba qoydu. Exxon Mobil və digər yeraltı yanacaq korporasiyaları daha çox neft, qaz, kömür, gəlir axtarışında bütün planeti ələk-vələk eləməyi davam edirlər. Bu münasibət dəyişməlidir. Insanlıq, insan cəmiyyəti təbiətlə tarazlıq içində olmalıdır. Heç olmasa qədimdə olduğu kimi. (Qədim hinduların və türklərin təbiətə necə münasibət göstərdiyi haqda məlumatlı olanlar nə demək istədiyimizi anlayacaqlar.)

Kapitalist sistemi iqlim sistemi ilə əhəmiyyətli dərəcədə toqquşma içindədir. Təbiətin kapitalist istismarı insan əməyinin istismarının tərs tərəfidir. Getdikcə ekoloji və sosial böhranlar dərinləşəcək – bunun qarşısını almaq üçün inqilabi düşüncəyə və hərakata ehtiyac var. Yeni, istismardan və gəlirdən azad cəmiyyətin yaranması ancaq inqilabi düşüncəylə mümkündür. Yeni cəmiyyətdə insanlar şey-şüy əldə etməkdə yarışmayacaqlar – bu kapitalist cəmiyyətinin istehlakçı xəstəliyidir. Həyat keyfiyyəti insanların bir-birinə və təbiətə olan münasibəti ilə ölçüləcək. Və yeni cəmiyyətdə insanlar gələcək nəsillər üçün planetimizin qorunmasına və bərpa olunmasına biganə qalmayacaq. Biganə qalacaqsa, zatən insan həyatı, gələcək nəsillər olmayacaq. Yalnız cahillər evladlarının gələcəyini onların mədəsini doldurmaqda, onlara çoxlu mal-mülk qoymaqda görür.

                                Bakıda ilk tramvayın buraxılması, 08 fevral 1924

8 fevral 1924-cü ildə Bakıda ilk tramvay sisteminin açılışı olmuşdur. Bakı tamvayının ilk marşrutu Vağzal – Azneft meydanı olub.Bakı elektrik tramvay qatarı daha əvvəllər əsası H.Z.Tağıyev və başqa 5 mesenat tərəfindən qoyulmuş Bakı kongasının əvəzinə yaradılmışdır. Sovet hökuməti tramvay sisteminin inkişafına xüsusi diqqət ayırırdı. Sovet xadimi M.İ.Kalinin sözləri bunu sübut edirdi: “Əgər şəhərdə tramvay işləyirsə, deməli şəhərdə Sovet hakimiyyəti fəaliyyət göstərir”.

60-cı illərdə Bakı tramvayının inkişafı metropoliten şəbəkəsinin genişləndirilməsilə, avtobus və trolleybusun inkişafı ilə  əlaqədar olaraq daha az templərlə gedir. 2004-cü ildə sonuncu tramvay xəttləri tamamilə yığışdırılır. Tramvay sistemi tamamilə məhv edilməsəydi, çox güman ki, şəhərlərdə insan sağlamlığı üçün zərərli olan bu qədər tıxac, maşın sıxlığı olmazdı. Bugün ictimai nəqliyyat kimi tramvayları əvəz edən avtobusları yararsız vəziyyətə gətiriblər – gediş haqqlarının qaldırılması bütün əksər ölkələrdə olduğu kimi bizdə də tendensiya təşkil edir, bu nəqliyyat növləri əksərən natəmiz və texniki yararsız vəziyyətdə olur, saatlarla tıxaclarda ilişib qalır və buna görə də insanlar mənzil başına gec çatır, tez-tez qəzalar törədilir və s. Bütün bunlar isə şəxsi avtomobil ehtiyacı yaradır.Bugün avtomobil almaq istəyən insanlar məhz yuxarıda sadaladığımız mənfi hallardan bezib avtomobilə sahib olmaq istəyirlər. Və bu zaman da şəxsi rahatlıqlarını önə çəkdiklərindən yaşadıqları şəhərin, ölkənin, ümumilikdə planetin ekoloji durumunu unudurlar. Axı hər kəsin özünə şəxsi avtomobil alması vəziyyətdən çıxış deyil, bu vəziyyətin daha da kəskinləşməsidir. Buna görə də, həm insanlar, həm də planet üçün səmərəli olacaq şey pulsuz ictimai nəqliyyat sistemi yaratmaq və tramvay sistemini bərpa etməkdir. Belə olduqda şəxsi avtomobillər tələbat olmağı dayandıracaq, onlara ehtiyac qalmayacaq, yollar boşalacaq. Yolların boşalması təmiz hava, təmiz hava isə sağlam insanlar deməkdir.

60-cı illərdə SSRİ-də kitab yarmarkalarında sərgilənən kitablar. Sovet Azərbaycanı ilə “müstəqil” kapitalist Azərbaycan arasındakı fərqi görə bilirsiz? Şəhərdə yerləşən istənilən kitab dükanına baş vurun və baxın, orada oxşar kitablara rast gələcəksizmi. Gəlməyəcəksiz. Çünki, “müstəqil” kapitalist Azərbaycanda nə elmi işlərə, nə də iqtisadiyyata aid kitab yoxdur. Etiraz edəcəksiz ki, “Var, iqtisadiyyata aid xüsusilə kitablar çoxdur”. Amma yanılırsız. Bugün kitab mağazalarının piştaxtalarını menecmentə, marketinqə, reklama və s. aid kitablar bəzəyir. Kitablarda sizə uğurlu biznes qurmaq, varlanmaq yolları “öyrədilir”. Özü də belə kitablar adətən uğurlu biznesə imza atmış şirkətlər, transmilli korporasiyalar, iş adamları tərəfindən buraxılır, guya onlar sizinlə öz uğurlarının sirrlərini bölüşürlər. Bir düşünün: Bu onların nəyinə gərəkdir? Həqiqətən düşünürsüz ki, onlar bazarlarda, həyatda özlərinə rəqib yaratmaq istəyirlər? Gülməlidir. Özü də bu kitablar az qala dünyanın bütün dillərinə tərcümə olunub planetə yayılır. Hətta sizə necə yaşamağı öyrədən kitablar da var. Yəni, həqiqətən öz həyatınızı doğru-dürüst yaşamaqda bir kitaba bu qədər ehtiyac duyursuz? Məsələ bundadır ki, bu kitablar sadəcə onların müəlliflərinə gəlir gətirmək üçün yazılır. Hətta belə bir ifadə də var: “ Bir milyon qazana bilmirsənsə “Necə milyon qazanmaq olar” adlı kitab yaz”. Bir misala baxaq, Apple korporasiyasının məhsullarının 60%-ni sensor ekranla təmin edən “Biel Crystal” şirkəti işçilərini qul kimi istismar edir. 60 mindən çox işçisi olan şirkətdə işçilər çox ağır şəraitdə, sutkada 15-16 saat, 20 dəqiqəlik nahar fasiləsi ilə işləyirlər. Ayda bir dəfə 24 saatlıq istirahət günləri olur. İnsanlar bununla bağlı Honkonqda yerləşən Apple Store mağazası qarşısında etiraz edirdilər. Bu da Apple kimi korporasiyanin biznes ugurunun sirri! Bu uğurun "sirri" haqda heç bir kitabda bir söz açılmayacaq, yazılanlar isə sadəcə boş şeylərdir. Onları siz də bilirsiz. XXİ-ci əsr informasiya əsridir, daha çox informasiyaya sahib olanlar daha çox şeylərə malik olurlar. Amma bugün kitab piştaxtalarından, TV kanallarından sizin beyninizə yeridilən informasiyalar yox. Onlar sadəcə beyin yumaq, sizdən istifadə etmək üçün düşünülüb, bunu unutmayın.

"Əziz qardaşlar!
Kuba bu konfransda birincisi, Latın Amerikasının yeganə nümayəndəsi, ikincisi isə, sosializm quran, inkişaf edən ölkə kimi iştirak edir.
Biz Asiya və Afrika xalqlarının nümayəndələri qarşısında təsadüfi çıxış etmirik. Biz ümumi məqsədə - imperializmin məğlubiyyətinə birlikdə gedirik.
Biz söyləyirik, ölkənin azadlıq qazanması dünya imperializm sisteminə zərbədir. Amma biz dərk etməliyik ki, müstəqilliyin elan olunması və ya silah yolu ilə qələbə sadəcə işin yarısıdır. Müstəqillik yalnız o zaman olur ki, ölkə imperializmin iqtisadi zəncirlərini dağıdır. Bu zəncirləri qırmaq sosializm ölkələri üçün ölüm-dirim məsələsidir. Bizə ideologiyamız tərəfindən diktə olunan bizim beynəlxalq borcumuz, vəzifəmiz tamamilə və hər şeyi əhatə edən azadlıq uğrunda bütün gücümüzü birləşdirməkdir. Burdan nəticə çıxır ki, azadlıq yoluna qədəm qoyan ölkələrin inkişafı sosializm ölkələri tərəfindən ödənilməlidir. Biz heç kimi şantaj etmək, bu bəyanatımızla Asiya və Afrika xalqlarının rəğbətini qazanmaq istəmirik, amma biz sadəcə müqəddəs məsləyimizi söyləyirik. Sosializm insanların düşüncəsində dəyişikliklər yaradır və onlarda həm individul səviyyədə, həm də dünya səviyyəsində planetin bütün sakinləri qardaşlıq əlaqəsi hissi doğurur; sosializm ölkələri imperializm əsarəti altında əzab çəkən bütün xalqları qardaş kimi görməlidirlər." (Çe Qevaranın İkinci afro-asiya iqtisadi konfransındakı nitqindən, 24 fevral 1965-ci il)

Rusiyanın Soçi şəhərində Olimpiada başlayacaq, xarici jurnalistlər Soçiyə gəlib otellərdə yerləşiblər... və gördüklərindən dəhşətə gəliblər: 9 oteldən 3-ü hələ hazır deyil, tikinti işləri gedir, koridorlarda işçilər və küçə itləri gəzişir, hazır olan otel otaqlarında da divar qopub dağılır.. su yoxdur, axanda da şəkildə gördüyünüz kimi axır.. Sözsüz ki, biz xarici jurnalistlərin hər dediyinə inanmırıq. Sadəcə müasir kapitalist Rusiyanın "müstəqil" kapitalist Azərbaycanla eyni şey olduğunu bilirik. Orada da dövlət büdcəsini dağıtmaq üçün müəyyən, bəzən lazımsız proyektlər həyata keçirirlər.. Soçi ümumiyyətlə qış Olimpiadasına tam yararlı deyildi. Üstəlik Soçi nə vaxtsa çar Rusiyasından köçürülmüş çerkeslərin əsas yerlərindən biridir. Bəzi olimpiya obyektləri hətta çerkes qəbirlərinin üstündə tikilib... Yəni kapitalistlər ABŞ-da hinduların başına gətirdikləri oyunların bir qismini çarizm çerkeslərə qarşı edib. Sovet hökumətinə "qeyri-rus xalqları incitdi" böhtanı atan savadsız və şərəfsiz psevdointellektuallar çar Rusiyasında baş verənlərdən heç danışmazlar. Danışmazlar ki, yalanlarının quyruğu görsənər. Sosializm dövründə SSRİ-nin ərazisində yaşayan bütün xalqlar tarixlərində yaşamadıqları inkişafı yaşadılar. Sovet hökuməti eskimoslardan tutmuş qafqaz xalqlarına qədər heç bir xalqın hüququnu tapdamayıb, tam əksinə , onları öz bəylərinin, kapitalistlərinin tapdağından xilas edib.

1945-ci ilin 4-11 fevral tarixlərində İkinci Dünya müharibəsində 3 mütəffiq derjavaların başçılarının (İ.V.Stalin, F.D.Ruzvelt və U.Çörçil) iştirakı ilə Krım Konfransı keçirilmişdi.Konfransda mütəffiq derjavaların hərbi planları və müharibədən sonra sülh və beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin əsas prinsipləri müzakirə edilmişdi. Konfrans iştirakçıları öz hədəflərini bəyan etmişdilər: alman militarizminin və nasizmin məhvi.

1945-ci il fevralın əvvəlində, Krım konfransının fəaliyyəti günlərində Hitler özünün siyasi vəsiyyətnaməsini hazırlayırdı. O, 1945-ci ilin 7 fevralında “özünü Birləşmiş Ştatlar adladıran yırtıcı haqqında danışmaq” qərarına gəlir. “Onların yırtıcıdan başqa adı yoxdur! Bütün Avropa, onların anası, var gücüylə bolşevizm təhlükəsinin dayandırmağa çalışdığı halda, Birləşmiş Ştatlar Ruzveltin başçılığı altında özlərinin əfsanəvi resurslarını yalnız onları boğmaq haqda düşünən bu asiya barbarlarının xidmətinə verməkdən başqa yaxşı bir şey tapmadılar.”

Amma Hitler Ruzveltin SSRİ-yə yaxşı münasibəti barəsində səhv edirdi. Onun həyat yoldaşı Eleonora xatirələrinin birində söyləyirdi ki, bir dəfə amerika məktəblərindən birindəki xəritə onu təəccübləndiribmiş – xəritədə SSRİ-nin yerində tamamilə ağ ləkə olub. Ona izah ediblər ki, həmin ağ yerdə o dövlət yerləşir ki, onun adını belə xatırlamaq qadağandır.

Savadsızlığı aradan qaldırmaqla Sovet İttifaqı əhalisinin böyük çoxluğu savadsız kəndli kütlələrindən ibarət olan bir dövlətdən elmi işçilərinin sayına görə dünyada ilk yeri tutan derjavaya çevrilmişdi. Sovet Azərbaycanı da həmin mütərəqqi inkişafın mərkəzində idi. Sovetlərə daxil olan bütün respublikalar mütərəqqi elmi inkişafın mərkəzi idi, çünki inkişaf bütün sahələrdə, bütün regionlarda planlaşdırılmış, bərabər şəkildə aparılırdı. İnkişaf periferiyalar və mərkəz bölgüsü ilə getmirdi.

Ingilis yazıçısı Q.Uells 1920-ci ildə Sovet Rusiyasına səfər edir və Leninlə görüşür. O təəsüratları barəsində yazırdı:

“Məsələ burasındadır ki, həqiqi marksist kimi bütün “utopistləri” inkar edən Lenin sonda özü də utopiyaya, elektrifikasiya utopiyasına düçar oldu. O, üzərinə düşən hər şeyi edir ki, Rusiyada işıqlandırma, nəqliyyat və sənaye üçün bütün quberniyalara enerji verəcək nəhəng elektrostansiyalar yaratsın. O söylədi ki, sınaq kimi artıq iki rayon elektriklə təhciz edilib. Belə böyük düzənlikləri olan, meşələrlə əhatə olunan, savadsız kəndlilərin məskunlaşdığı, su enerjisi olmayan, texniki təhsilli insanlar olmayan, ticarət və sənayenin demək olar ki, məhv olduğu bir ölkədə bundan da cəsarətli bir layihə təsəvvür etmək mümkündürmü?

Belə elektrikləşdirmə layihələri indi Hollandiyada həyata keçirilir, İngiltərədə müzakirə olunur və təsəvvür etmək çətin deyil ki, əhalisi sıx olan bu  yüksək inkişaf etmiş sənayeli ölkələrdə elektrikləşdirmə uğurlu, rentabelli və ümumiyyətlə əlverişli olacaq. Amma belə layihələrin Rusiyada həyata keçirilməsini yalnız yüksən fantaziyanın köməyilə təsəvvür etmək olar. Hansı sehrli güzgüyə baxmağımdan asılı olmayaraq, Rusiyanın belə gələcəyini görə bilmirəm, amma Kremldəki alçaq boylu insan bu bacarığa malikdir. O, dağılmış dəmiryollarının yerində necə yeni, elektrikləşdirilmiş yolların yaranacağını, yeni şose yollarının bütün ölkədən necə keçməsini, yenilənmiş və xoşbəxt, sənayeləşmiş kommunizm derjavasının necə yüksəldiyini görür. Və onunla söhbət zamanı o az qala məni özünün qüdrətinin reallığına inandırmışdı.

-Və siz bütün bunları bərk-bərk yerdə əyləşmiş kişilərinizlə öhdənizə götürəcəksiz?

...Bolşeviklər təkcə cəmiyyətin maddi təşkilati formasını deyil, həm də bütöv bir xalqın düşüncə tərzini dəyişməli olacaqlarını sübut etməyə çalışaraq onunla mübahisə edirdim... Lenin məndən soruşdu ki, işıqlandırma sahəsində hansı görülən işləri gördüm. Bəzi şeyləri təriflədim. O razı şəkildə gülümsədi. O öz işinə hədsiz inanır.

-Amma bunlar sadəcə eksizlər, ilk addımlardır, - mən söylədim.”

Uells SSRİ-yə növbəti səfərini 14 il sonra etmişdi və ölkəni taniya bilməmişdi. Ölkə tamamilə işıqlandırılmışdı, demək olar ki, bütün əhali yazmağı və oxumağı bilirdi, dövlətin özü isə sənayecə inkişaf etmiş derjavaya çevrilmişdi. Uells 1934-cü il səfərindən sonra yazırdı: “İndi 14 il əvvəl yazdığım kitaba baxarkən, etiraf etməliyəm ki, Lenin ,ən azından, həqiqətən böyük insan idi”.

Tərcümə Azərbaycan Ekososialistləri

-Bir vaxtlar mənim də öz kürsüm, öz maşınım, özümün qazan dibi yalayanlarım vardı.

-Bəs nə baş verdi?

-Əşi heç bir şey, sadəcə  unutdum ki, mən bostan müqəvvasıyam, təsərrüfat işlərinə qarışmağa başladım.

-Hansı təsərrüfat işlərinə?

-İndi dinlə. Bir gün mən  şəkərin, ətin qiymətini azaltmaq, işçilər üçün sosial sığorta sistemini tətbiq etmək, işsizliyi aradan qaldırmaq, vergiləri azaltmaq istədim. Özümü ağıllı göstərməyə, layihələr qurmağa başladım.

-Və?

-Bizim ağa belə şeyləri götürmür. Götürüb məni bura atdı. “Danışmaq gümüşdürsə, susmaq qızıldır” – məsəlindəki kimi çıxdi. (Aziz Nesinin "Bostan müqəvvası" hekayəsindən)

KAHVE VE DEMOKRASİ

KAHVE VE DEMOKRASİ

İki şey yurdumuzda yetişmez; biri kahve, biri de demokrasi. İkisi de bize dışarıdan gelir. Topraklarımızda kahveyi bitürlü yetiştiremedik. Memleketimizin havası, suyu, toprağı kahve yetiştirmeye müsait değil. Demokrasiye gelinceeee... Doğrusu onun yetişmesi, gelişmesi için elden geleni geri komadık. Tarihimize bakarsanız, aşağı yukarı yüzyıl önce memleketimize demokrasinin tohumları atılmış. 

Biz yıllardır, - Aman demokrasimiz filiz verdi... - Genç demokrasimiz... - Aman demokrasi fidanı... der dururuz. 

Şükür yetiştirene, şunca yıldır demokrasiyi ancak işte bu boya getirdik, bir fidan oldu. 

Yüzyıldır şu demokrasiye verdiğimiz gücü, kahve yetiştirmeye harcasaydık, bugün memleket balta girmemiş kahve ormanına dönerdi. Zamanında gerekmiş, bilememişiz; kahve çekirdeği ekeceğimize, kalkmış demokrasi tohumu ekmişiz. Şimdi olanlar ortada. Hamdolsun, demokrasiden yana hiçbir sıkıntımız yoksa da kahvesizlikten çektiğimizi biz biliriz. Kahve bu... Hiçbişeye benzemiyor. Demokrasi öyle mi? Olsa da bir olmasa da... Kahve olmazsa insanın başı döner, demokrasi olmazsa insanın başı dönmez.

 Kahvenin mis gibi kokusu vardır, demokrasinin kokusu bile yoktur. Kahveyi fincana kor içersin. Demokrasi ne yenir, ne içilir. Ne işe yarar şu demokrasi söyler misiniz? Dışarıdan memleketimize bol bol demokrasi geliyor, ama kahve gelmiyor. Kahveyi satıyorlar, demokrasiyi veriyorlar. Kahve parayla, demokrasi bedava... Kahve için döviz ister, demokrasi için hiçbişey istemez. Çektiğimiz şu kahve sıkıntısına bir baksanıza... Üstelik kahveye bir de alışmamış mıyız? Kahvenin iyisini kötüsünü, bayatını tazesini, katkılısını, halisini hemen anlarız. Sağ olsunlar, kimi yurttaşlarımız uydurma kahve yaptılar. Önce arpa kahvesi çıktı, tutmadık. Sonra nohut kahvesi çıktı, beğenmedik. Şimdi de fasulye kahvesi yapıldı, yutmadık. Biz milletçe kahve tiryakisiyiz; her şeyin uydurmasını yutarız da kahvenin uydurmasını yutmayız. Hey Ulu Tanrım! Ne olurdu, hiç olmazsa şu kahveden anladığımız kadarcık olsun, demokrasiden de anlasaydık.

Bu beş şeyə görə biz hələ də SSRİ-yə minnətdarlığımızı bildirməmişik

Qadın hüququ: Hələ 19-cu əsrdə bəzi yerlərdə qadınların səs vermə hüququ qazanmalarına baxmayaraq, qadınların ilk seçki hüquqlarının yayılması dalğası 20-ci yüzilliyə təsadüf edir. 1917-ci ilə kimi yalnız 4 əsas ölkə qadınlara səs verməyə icazə verirdi – Avstraliya, Finlandiya, Norveç və Danimarka. 1917-ci il İnqilabı hər kəs üçün bərabər hüquqlar uğrunda çıxış edirdi. Bu çoxlarını qorxutmağa başladı ki, femenistlər  kommunizm sistemini daha gözəl hesab edəcək və onun qərb ölkələrinə ixrac edilməsində bolşeviklərə kömək edəcək. Bu əsas təhlükədən azad olmağın ən yaxşı yolu qadınlara səs vermək hüququnun verilməsi idi. Britaniya və Almaniya 1918-ci ildə, Birləşmiş Ştatlar 1920-ci ildə qadınlara səs verməyə icazə verdilər, tezliklə digər ölkələr də onların arxasınca getdi. Fransa bunu 1944-cü ilə qədər gecikdirən yeganə böyük derjava idi.

Əmək qanunvericiliyi: Burada hər şey aydındır: 5 günlük iş həftəsi, 2-4 həftəlik ödənişli məzuniyyət, uşaq baxımına görə məzuniyyət, tibbi sığortalar, işçilər üçün təhlükəsizlik standartları və s. – bütün bunlar kommunizmin kapitalizmə göstərdiyi təzyiqlərin məhsuludur. İnsan simalı kommunizm yarana bilmədi, amma SSRİ sayəsində bizdə insan simalı kapitalizm yarandı.

İkinci Dünya müharibəsi və bərpa dövrü: SSRİ nasist Almaniyası üzərində qələbədə fenomenal rol oynadı. Stalinqrad döyüşü blitskriqi dağıtdı və müharibənin gedişini dəyişdi. SSRİ 23,4 milyon insan itirdi – nasist Almaniyasından çox və ABŞ və Britaniyanın birlikdə itidikləri insan sayından 26 dəfə çox. Müharibə sona çatdıqdan sonra Marşal planı qəbul edilmişdi, çünki qərb mütəffiqləri istəmirdilər ki, ölüm, aclıq və Avropadakı xarabalıq qarşısında kommunizm qələbə çalsın. Faktiki olaraq, plan çərçivəsində yardım edilməsinin  şərti kommunistlərin yardım alan ölkələrin parlamentlərindən qovulması idi. Demokratiya bax belə şeydir!

Müstəmləkə əlehinə hərəkatlar: Əgər qərb sənaye kapitalizmi maşını imperializmi dəstəkləyirdisə, SSRİ əksinə, istismar olunan müstəmləkələrin tərəfində idi. O həm azadlıq uğrunda mübarizə aparan ölkələrə, həm də yeni müstəqil dövlətlərə kömək edirdi. Hindistanın əksər azadlıq mücahidlərinin sovetlərə rəğbəti heç vaxt sirr olmayıb – ayağa qalxmağa çalışan bədbəxt ölkə üçün kommunizm ideologiyası təbii ki, gözəl görünürdü.

Elmi kəşflər: Sovet İttifaqı orbitə ilk süni peyki, sonralar isə ilk iti, ilk kişini və ilk qadını göndərmişdi. Televiziya sahəsində bir çox nailiyyətlər də onun xidmətidir. Qısa şəkildə desək, Sovet İttifaqı olmasaydı bizdə Tata Sky olmazdı. Bundan əlavə SSRİ süni orqanların yaradılmasını, ilk vertolyotu, elektrfotoqrafiyanı və olduqca məşhur AK-47 –ni də öz xidmətləri siyahısına qəbul etməlidir.

Ən əsası budur ki, intelektual dürüstlüyümüzü qorumalı və Sovet İttifaqına minnətdar olmalıyıq – heç olmasa indi minnətdar olmalıyıq.

Aanchal Anand

Tərcümə Azərbaycan Ekososialistlərinə məxsusdur

“Dünyada ən böyük təbliğat sistemi ən çox Böyük Britaniyada və ABŞ-da inkişaf etmiş PR industriyadır.Yüz il əvvəl hakim dairələr qəbul etməli oldular ki, əhalinin əsas hissəsi müəyyən dərəcədə azadlığa nail olub, yəni onlar anladılar ki, artıq insanları güc vasitəsilə idarə etmək çətindir, buna görə də təbliğatın və insanların bir-birindən uzaqlaşdırılmasının və marginallaşdırılmasının digər vasitələrinin köməyilə baxışların formalaşdırılmasına daha böyük diqqət ayırmağa başladılar. Qərb dövlətləri bu sahədə əsl professionala çevriliblər.
Reklam industriyası və PR industriya ABŞ-da olduqca böyükdür. Əvvəllər bunu açıq şəkildə təbliğat adlandırırdılar. Bugün isə bu söz mənfi məna kəsb edir, ona görə də istifadə olunmur, amma həqiqətdə onun özü müəyyən məqsədlərə nail olmaq üçün işlənib hazırlanmış nəhəng təbliğat sistemidir. Təbliğat hər şeydən əvvəl irrasional cahil istehlakçılar, yəni irrasional seçim edən insanlar yaratmaqla ənənəvi bazarları məhv etməlidir. Reklamın bütün mahiyyəti elə budur, yəni o ibtidai bazara ziddir – hər kəs özü buna əmin ola bilər, bunun üçün sadəcə televizoru açmaq lazımdır. Bütün iş inhisarlaşmada, məhsulun differensiallaşdırılmasında və digər buna bənzər şeylərdədir, amma bu məqədlərə nail olmaq üçün insanları onları bir-birindən uzaqlaşdıran irrasional istehlaka məcbur etmək lazımdır. Çünki, artıq qeyd etdiyim kimi, istehlak – fərdi bir şeydir, o birlik göstərmək üçün deyil. Siz televizorda belə bir reklam görə bilməzsiz: “Gəlin birləşək və birlikdə ictimai nəqliyyat sistemi yaradaq”. Bunu kim maliyyələşdirəcək? Bundan əlavə, onlara həm də demokratiyanı məhv etmək lazımdır – özü də eyni yolla. Buna görə də siyasi, seçki qabağı kampaniyaları da əsasən pi-ar agentliklər hazırlayırlar. Onların qarşısında hansı məsələlərin dayandığı tamamilə aydındır: onlar irrasional qərarlar qəbul edən cahil seçicilər yaratmalıdırlar. Bütün seçkiqabağı kampaniyaların da əsas mahiyyəti budur. Onlara milyardlarla dollar xərclənir və onların əsas məqsədi – demokratiyanı məhv etmək, bazarların varlılara xidmət etməsini təmin etmək və hakimiyyətin və kapitalın konsentrasiyasına zəmanət verməkdir.Bununla yanaşı insanları irrasional və özlərinə qarşı zərərli davranmağa məcbur etmək lazımdır.
Özünüməhvə can atmaq bəzən heyrətləndirir. Məsələn, 1920-ci ildə ABŞ-da PR sistemin ilk layihələrindən biri ilə həm Vilsonun, həm Ruzveltin, həm də Kennedinin müxtəlif yollarla təriflədiyi insan – proqressiv liberal Edvard Berneys məşğul olmuşdu. Onun ilk uğurlu layihəsi qadınların siqaret çəkməsini stimullaşdırmaqdan ibarət idi. 1920-ci illərdə qadınlar hələ siqaret çəkmirdilər, yəni əhalinin böyük hissəsi siqaret almırdı. Və Berneys model qızlara pul ödədi ki, onlar əllərində siqaret Beşinci Avenyu-da (Nyu-Yorkun mərkəzi) gəzişsinlər. Onun qadınlara mesajı sanki deyirdi: “Bu modellər kimi əla olmaq istəyirsiz? Onda siqaret çəkin”. Nəticədə nə qədər insan həyatını itirdi? Heç saymayacam da. Amma onda onun layihəsi böyük uğur kimi nəzərdən keçirilirdi. Eyni şeylər tütünün, asbestin, qurğuşunun, kimyəvi preparatların, vinil-xloridin hazırki korporativ təbliğatının məhvedici xarakterinə aiddir. Heyrətləndiricidir, amma PR menecerlər – kifayət qədər sayılan sənətdir, baxmayaraq ki, onlar birgə əmək kimi seçim variantını məhv edərək insanlar üzərində nəzarətə kömək etməklə məşğuldurlar.” (Noam Xomski)